Gökyüzü turuncu bir pusla kaplıyken beş yaşındaki oğlum çığlık atıyor: 'Dışarı çıkmak istiyorum!' 'Üzgünüm canım, içeride kalmalıyız,' diyorum. Bu, iklim krizinin artık sadece bir istatistik değil, günlük hayatımızın bir parçası olduğunun acı bir kanıtı. Ancak bu krizin sorumluları, şimdiye kadar hesap vermekten kaçındı. Bazıları büyük petrol şirketlerine yönelik Nürnberg tarzı davalar çağrısında bulunuyor. Oysa bu tür davalar için yeni yasalara gerek yok; mevcut hukuk, bu şirketlerin eylemlerini tanımlamaya ve cezalandırmaya yeterli.
İklim değişikliğinin yol açtığı yıkım her geçen gün artarken, adalet arayışı da güçleniyor. Hukukçular ve aktivistler, büyük fosil yakıt şirketlerinin iklim krizindeki rolünü 'iklim suçu' olarak tanımlıyor ve bu şirketlerin kasıtlı yanıltma politikalarının bugünkü felaketin temelini oluşturduğunu savunuyor. 2019 yılında Amerikan Petrol Enstitüsü'ne sızan belgeler, şirketlerin onlarca yıldır iklim değişikliğinin varlığını bildiklerini ancak kamuoyunu yanıltmak için büyük bir kampanya yürüttüklerini ortaya koydu. Bu bilgi, mevcut yasalar çerçevesinde dolandırıcılık ve tüketiciyi yanıltma suçlarının unsurlarını oluşturuyor.
Uluslararası hukuk da bu konuda boşlukta değil. Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (ICC) kurucu anlaşması olan Roma Tüzüğü, geniş çaplı çevre tahribatını 'insanlığa karşı suç' kapsamına alacak şekilde yorumlanabilir. Uzmanlar, Petrol şirketlerinin yol açtığı karbon emisyonlarının, milyonlarca insanın yaşam hakkını ihlal ettiğini ve bu durumun Roma Tüzüğü'nün 'insanlığa karşı diğer insanlık dışı eylemler' maddesine girdiğini belirtiyor.
Yasal Zemin Güçleniyor
Son yıllarda bu yönde önemli hukuki adımlar atıldı. 2023'te Amerika Birleşik Devletleri'nde genç aktivistlerin 'Juliana v. United States' davası, federal hükümetin iklim değişikliğine karşı yeterli önlem almamasını dava konusu yaptı. Dava, ilk derece mahkemesinde reddedilse de temyiz süreci devam ediyor ve hukukçular tarafından yakından izleniyor. Avrupa'da ise iklim davaları daha olumlu sonuçlar doğurdu. 2021'de Hollanda Yüksek Mahkemesi, Shell şirketini karbon emisyonlarını 2030'a kadar 2019 seviyelerine göre %45 azaltmaya mahkum etti. Bu karar, kurumsal iklim sorumluluğu açısından emsal niteliğinde.
Bu gelişmeler, iklim adaleti mücadelesinde yeni bir dönemin başladığını gösteriyor. Ekonomik ve sosyal haklar alanında çalışan insan hakları örgütleri, iklim değişikliğinin etkilerini 'eşitlik' ve 'ayrımcılık yasağı' bağlamında ele alan uluslararası sözleşmelere işaret ediyor. Bu sözleşmeler, devletlerin ve özel şirketlerin iklim eylemlerini düzenlemek için güçlü bir hukuki araç olarak kabul ediliyor. 'İklim suçu' kavramı, bu sözleşmelerin ışığında giderek daha fazla kabul görüyor ve uluslararası hukukun bir parçası haline geliyor.
Küresel Bir Hukuk Sınavı
İklim davaları, sadece birkaç ülke ile sınırlı değil. Dünya genelinde 2.000'in üzerinde iklim davası açılmış durumda. Bu davalar, iklim krizinin mağdurlarının sesini yargıya taşıyor ve hükümetleri daha iddialı iklim politikaları benimsemeye zorluyor. Bazı hukukçular ise sorumluluğun yalnızca büyük şirketlere yüklenmesinin eksik bir yaklaşım olacağını savunuyor; zira hükümetlerin de bu süreçte aldığı kararlar kritik önemde.
Yine de asıl odak, fosil yakıt endüstrisinin kasıtlı yanıltma kampanyaları olarak kalmalı. Bu kampanyalar, bilimsel gerçekleri çarpıtmak suretiyle milyarlarca insanı yanılttı ve küresel ısınmayla mücadeleyi yıllarca geciktirdi. Tıpkı tütün endüstrisinin sağlık risklerini gizlemesi gibi, fosil yakıt şirketlerinin de tüketiciyi bilinçli olarak yanılttığı artık belgelerle kanıtlanmıştır. Bu durum, hukukun en temel ilkelerinden biri olan 'zarara yol açan eylemlerin sorumluluğunu taşıması' ilkesiyle doğrudan çelişiyor. Mevcut yasalar, bu ihlallerin karşılığı olarak hem şirketlere hem de yöneticilerine ağır yaptırımlar öngörüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, iklim değişikliğinden en çok etkilenen bölgelerden biri olan Akdeniz havzasında yer almaktadır. Kuraklık, orman yangınları ve sel felaketleri son yıllarda artarak milyarlarca dolarlık ekonomik kayba neden oluyor. Bu nedenle uluslararası alanda iklim davalarının güçlenmesi, Türkiye için hem bir fırsat hem de bir tehdit oluşturuyor. Fırsat penceresi, Türkiye'nin Paris Anlaşması'na taraf olması ve yeşil enerji dönüşümünü hızlandırma potansiyeli. Ancak Türkiye'nin hala kömüre dayalı enerji politikaları ve çevre mevzuatındaki yaptırımların zayıflığı, ileride benzer davalarla karşı karşıya kalma riskini artırıyor. Hükümet, iklim adaleti konusunda uluslararası standartları benimseyerek hem çevresel sürdürülebilirliği sağlamalı hem de olası hukuki riskleri minimize etmelidir.
