Nepal'de son yaşanan sel felaketi, iklim değişikliğine uyum konusunda küresel ölçekteki hesap verebilirlik boşluğunu acı bir şekilde gözler önüne serdi. İki hafta önce başkent Katmandu ve çevresini vuran şiddetli yağışlar, yüzlerce kişinin hayatını kaybetmesine ve büyük altyapı hasarına yol açtı. Uzmanlar, onlarca yıldır iklim risklerinin artacağına dair bilimsel bilginin mevcut olduğunu, ancak bu bilginin uygulamaya geçirilmesinin yeterince hızlı olmadığını vurguluyor. Bu durum, gelişmiş ülkelerin iklim uyum finansmanı taahhütlerini yerine getirmediği yönündeki eleştirileri güçlendiriyor.
Uyum Açığı: Bilgi Var, Eylem Yok
İklim değişikliğine uyum, özellikle gelişmekte olan ülkeler için hayati önem taşıyor. Nepal gibi dağlık ve muson iklimine sahip ülkeler, sel, toprak kayması ve kuraklık gibi doğa olaylarına karşı son derece kırılgan. İklim Bilimcileri, son yirmi yılda iklim risklerinin hızlanacağını ve uyum önlemlerinin nasıl alınacağını gösteren kapsamlı bir bilgi birikimi oluştuğunu belirtiyor. Ancak bu bilgi, politika ve yatırım kararlarına yeterince yansımıyor. Nepal'deki felaket, erken uyarı sistemlerinin, dayanıklı altyapının ve acil müdahale kapasitesinin ne kadar yetersiz olduğunu gösterdi. Ülke, iklim finansmanına erişimde bürokratik engellerle karşılaşırken, gelişmiş ülkelerin 2020'ye kadar yıllık 100 milyar dolar taahhüdü de tam olarak gerçekleşmedi.
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) bünyesindeki müzakerelerde, uyum finansmanı ve kayıp-zarar mekanizması uzun süredir tartışılıyor. 2023'te Dubai'de düzenlenen COP28'de kayıp-zarar fonu operasyonel hale getirildi, ancak fonun kapasitesi ve erişilebilirliği hâlâ sınırlı. Nepal gibi ülkeler, fonlara erişimde ağır prosedürler ve düşük kapasite nedeniyle zorlanıyor. Ayrıca, uyum projelerinin izlenmesi ve hesap verebilirliği konusunda da ciddi bir boşluk bulunuyor. Hangi ülkelerin ne kadar finansman sağladığı, bunun ne kadarının uyuma gittiği ve somut etkisi konusunda şeffaflık eksikliği, güveni zedeliyor.
Küresel Boyut: Adalet ve Sorumluluk
Nepal'deki felaket, sadece bir ülkenin trajedisi değil; aynı zamanda küresel iklim adaleti sorununun bir yansıması. Tarihsel olarak en fazla sera gazı salan gelişmiş ülkeler, iklim değişikliğinin yıkıcı etkilerine karşı en kırılgan olan yoksul ülkelere karşı sorumluluk taşıyor. Ancak mevcut finansman akışları, ihtiyacın çok altında. Gelişmekte olan ülkeler, uyum için yılda 160-340 milyar dolar arasında bir ihtiyaç olduğunu tahmin ediyor. Bu rakam, mevcut kamu finansmanının kat kat üzerinde. Özel sektör yatırımları ise kâr odaklı olduğu için uyum projelerine yönlendirmek zor.
Öte yandan, iklim göçü ve güvenlik riskleri de artıyor. Nepal'de sel sonrası binlerce insan yerinden edildi; bu durum, bölgesel istikrarı tehdit edebilecek bir faktör. Benzer felaketler, Pakistan, Bangladeş ve Hindistan gibi ülkelerde de sıkça yaşanıyor. Güney Asya, iklim değişikliğinden en fazla etkilenen bölgelerden biri. Bu ülkelerin uyum kapasitesini artırmak, sadece insani bir gereklilik değil, aynı zamanda küresel güvenlik için de önemli. Ancak uluslararası toplum, henüz etkili bir uyum ve hesap verebilirlik mekanizması kuramadı.
İklim müzakerelerinde bir diğer sorun, uyum finansmanının "yeni ve ek" kaynaklardan sağlanması gerekliliği. Mevcut kalkınma yardımlarının iklim finansmanı olarak yeniden etiketlenmesi, gerçekte ek kaynak yaratmıyor. Bu da gelişmekte olan ülkelerin güvenini sarsıyor. Nepal örneği, taahhütlerin kağıt üzerinde kaldığını ve sahada somut sonuçların görülmediğini gösteriyor. Hesap verebilirlik mekanizmalarının güçlendirilmesi, şeffaf raporlama ve bağımsız izleme ile mümkün olabilir. Aksi halde, benzer felaketler kaçınılmaz olarak tekrarlanacak.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Nepal'deki iklim felaketi ve ardından ortaya çıkan uyum finansmanı tartışmaları, Türkiye'yi de yakından ilgilendiriyor. Türkiye, Akdeniz havzasında iklim değişikliğinden en fazla etkilenecek ülkeler arasında yer alıyor; sel, kuraklık ve orman yangınları son yıllarda sıklaştı. Türkiye, iklim finansmanına erişimde gelişmekte olan ülke statüsünde olmasına rağmen, bazı uluslararası platformlarda gelişmiş ülke kategorisinde değerlendirilme riskiyle karşı karşıya. Bu durum, uyum projeleri için ihtiyaç duyduğu finansmanı olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye'nin kendi uyum kapasitesini güçlendirmesi ve bölgesel iş birliklerinde aktif rol alması, gelecekteki felaketlere karşı direncini artıracaktır. Nepal örneği, hesap verebilir ve şeffaf bir uyum finansmanı mekanizmasının önemini gösteriyor; Türkiye bu konuda sesini yükselterek adil bir iklim finansmanı mimarisinin oluşmasına katkı sağlayabilir.
