İklim değişikliğinden en çok etkilenen ülkeler, borç geri ödemelerine iklim eylemlerine harcadıklarının neredeyse 25 katını ayırıyor. ActionAid'in Çarşamba günü yayımladığı yeni bir rapora göre, bu ülkelerin mali kaynakları iklim krizine uyum sağlamak yerine alacaklılara aktarılıyor. “Borç İklim Krizini Besliyor: Finans Akışları Nasıl İşliyor?” başlıklı rapor, küresel finans sisteminin iklim kırılgan ülkeler için nasıl bir kısır döngü yarattığını gözler önüne seriyor.
Raporun ortaya koyduğu çarpıcı tablo
ActionAid tarafından yayımlanan rapor, düşük ve orta gelirli ülkelerin borç yükünün iklim krizini derinleştirdiğini ortaya koyuyor. Verilere göre, iklim değişikliğine karşı en savunmasız ülkeler, 2023 yılında toplamda 443 milyar dolar borç servisi ödemesi yaparken, iklim eylemi için ayırdıkları kaynak yalnızca 18 milyar dolar seviyesinde kaldı. Bu, borç ödemelerinin iklim yatırımlarının yaklaşık 25 katı olduğu anlamına geliyor. Rapor, bu ülkelerin aynı zamanda iklim krizinden en fazla zarar görenler olduğunu vurguluyor.
Raporun yazarları, “Gerçekten de anlatıyı çözümlüyoruz: finans akışları nasıl işliyor ve bu ülkeler borçlarını ödemek için iklim eylemlerini nasıl feda ediyor?” diyor. ActionAid'e göre, birçok ülke borçlarını yeniden yapılandırmak veya hafifletmek için yeterli desteği alamıyor; bu da onları ya borç temerrüdüne ya da iklim yatırımlarını kesmeye zorluyor. Örneğin, Mozambik, Pakistan ve Bangladeş gibi ülkeler hem yüksek borç yükü hem de artan iklim felaketleriyle boğuşuyor.
Küresel finans mimarisinin eleştirisi
Rapor, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası gibi kurumların borç hafifletme mekanizmalarının iklim krizi karşısında yetersiz kaldığını savunuyor. ActionAid, zengin ülkelerin ve uluslararası finans kuruluşlarının, iklim kırılgan ülkelerin borçlarını koşulsuz olarak silmesi veya yeniden yapılandırması gerektiğini belirtiyor. Ayrıca, iklim finansmanının borç yaratan krediler yerine hibe şeklinde sağlanması çağrısında bulunuyor.
Bu tablo, gelişmiş ülkelerin 2009'da taahhüt ettiği yıllık 100 milyar dolarlık iklim finansmanı hedefinin ne kadar yetersiz kaldığını da gösteriyor. Üstelik bu finansmanın büyük kısmı kredi olarak veriliyor ve borç yükünü daha da artırıyor. İklim kırılgan ülkeler, bir yandan artan sıcaklıklar, sel, kuraklık ve deniz seviyesi yükselmesiyle mücadele ederken, diğer yandan da bu borçları ödemek için eğitim, sağlık ve altyapı gibi temel hizmetlerden kısıntı yapmak zorunda kalıyor.
Bölgesel ve küresel yansımalar
Rapor, iklim adaleti ve borç adaleti arasındaki bağlantıyı ortaya koyarak, küresel ekonomik sistemin daha geniş bir eleştirisini sunuyor. Afrika, Güney Asya ve Pasifik'teki birçok ülke, hem iklim krizinden en çok etkilenen hem de borç sürdürülebilirliği açısından en riskli ülkeler arasında yer alıyor. Bu durum, küresel eşitsizliğin bir başka boyutunu oluşturuyor: İklim krizine en az katkıda bulunan ülkeler, en ağır bedeli ödüyor ve aynı zamanda zengin ülkelere borçlanıyor.
ActionAid, uluslararası toplumu acil önlem almaya çağırıyor. Öneriler arasında, borçların iklim kriziyle mücadele için koşulsuz silinmesi, iklim finansmanının hibe bazlı hale getirilmesi ve küresel finans mimarisinin yeniden düzenlenmesi yer alıyor. Rapor, aksi takdirde iklim kırılgan ülkelerin hem borç tuzağına hem de iklim felaketlerine mahkum kalacağı uyarısında bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, iklim değişikliğinden önemli ölçüde etkilenen Akdeniz kuşağında yer alıyor; kuraklık, sel ve orman yangınları gibi risklerle karşı karşıya. Ancak Türkiye, ActionAid raporunda ele alınan düşük gelirli, ağır borçlu ülkeler kategorisinde değil. Yine de rapor, Türkiye'nin de içinde bulunduğu gelişmekte olan ülkelerin iklim finansmanına erişimde yaşadığı zorlukları ve artan borçluluk eğilimini yansıtıyor. Türkiye, uluslararası iklim müzakerelerinde gelişmiş ülkelerin finansman taahhütlerini yerine getirmesi ve adil bir geçiş için borç-hafifletme mekanizmalarının oluşturulması yönünde baskı yapabilir. Ayrıca, yeşil dönüşüm için ihtiyaç duyulan finansmanın borç yaratmadan sağlanması, Türkiye'nin de savunması gereken bir pozisyon olabilir.
