ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a yönelik başlattığı saldırıların ardından Tahran yönetiminin Hürmüz Boğazı'ndan geçişi kısıtlama tehditleri küresel piyasalarda şok dalgası yarattı. Dünyanın en önemli petrol geçiş noktası olan boğazın fiilen kapanması, enerji fiyatlarını zirveye taşırken tedarik zincirlerinde krize yol açtı. Ancak son günlerde Tahran ile Washington arasında başlayan diplomatik temaslar, boğazın kullanımına ilişkin bazı yumuşama sinyalleri verdi. Uzmanlar, bu gelişmenin bölgesel dengeleri ve küresel enerji güvenliğini doğrudan etkilediğini belirtiyor.
Krizin Arka Planı: Hürmüz Neden Kritik?
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ndeki petrol ve doğalgaz rezervlerini dünya pazarlarına bağlayan stratejik bir su yoludur. Küresel petrol arzının yaklaşık %20'si buradan geçerken, sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) ticaretinin de önemli bir kısmı bu boğaz üzerinden yapılmaktadır. İran, uzun yıllardır boğazı kontrol edebileceğini göstermek için askeri tatbikatlar yapıyor ve bu tehdidi diplomatik bir koz olarak kullanıyor. Son olayda, ABD ve İsrail'in İran topraklarına yönelik hassas operasyonlarına misilleme olarak İran Devrim Muhafızları, boğazın güvenliğini sağlama gerekçesiyle geçişlere kısıtlama getirdi. Bu durum, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi bölge ülkelerinin enerji ihracatını ciddi şekilde sekteye uğrattı. Ham petrol fiyatları varil başına 120 doların üzerine çıkarken, küresel borsalar sert düşüşler yaşadı.
Tahran yönetimi, boğazın kapatılmasının hem İran'ı hem de dünyayı etkileyecek bir 'iki ucu keskin kılıç' olduğunu bildiğinden, tehdidi kademeli olarak uygulamaya koydu. İlk etapta sadece askeri gemilere yönelik uyarılar yapılırken, ticari tankerlerin geçişine de 'muayene' bahanesiyle müdahale edildi. Bu durum, sigorta primlerinin fırlamasına ve birçok nakliye şirketinin bölgeden çekilmesine yol açtı.
Diplomatik Çabalar ve Bölgesel Boyut
Küresel baskının artması üzerine ABD ve İran arasında Umman aracılığıyla dolaylı görüşmeler başlatıldı. İlk temaslarda ABD, İran'a boğazı açık tutması karşılığında bazı yaptırımları gevşetme sözü verirken, İran da nükleer programının barışçıl olduğu konusunda garanti istedi. Çarşamba günü yapılan açıklamada İran'ın boğazdaki kısıtlamaları 'geçici olarak' kaldırdığı, ancak tam bir anlaşma için ABD'nin İran merkez bankası üzerindeki yaptırımları sonlandırması gerektiği belirtildi. Bu gelişme, küresel enerji piyasalarında kısa süreli bir rahatlama sağlasa da, taraflar arasındaki güvensizlik kalıcı bir çözüm önündeki en büyük engel olarak duruyor.
Rusya ve Çin, bölgedeki gerginliğin azaltılması için devreye girdi. Moskova, Tahran'a askeri desteğini sürdürürken, Pekin ise enerji arz güvenliği endişesiyle her iki tarafa da itidal çağrısı yaptı. Suudi Arabistan liderliğindeki Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyeleri ise boğazın güvenliğini sağlamak için alternatif rota arayışlarını hızlandırdı. Özellikle Birleşik Arap Emirlikleri, Hürmüz'e alternatif olarak kendi kara boru hatlarını devreye sokmayı planlıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'ndaki kriz, Türkiye'nin enerji güvenliği açısından doğrudan önem taşımaktadır. Türkiye, ithal ettiği petrolün önemli bir kısmını Irak ve Körfez ülkelerinden temin ederken, Azerbaycan ve Rusya'dan gelen alternatif hatlar da kullanılmaktadır. Boğazın uzun süreli kapanması, Türkiye'nin enerji maliyetlerini artırarak cari açığı büyütebilir ve enflasyonist baskıyı artırabilir. Ayrıca, Türkiye'nin İran ve ABD ile olan ikili ilişkileri, kriz yönetiminde denge politikasını zorlamaktadır. Ankara, bir yandan İran'la enerji işbirliğini sürdürürken, diğer yandan NATO müttefiki ABD ile koordinasyonu elden bırakmamaktadır. Bu kriz, Türkiye'nin enerji kaynaklarını çeşitlendirme ve yerli üretimi artırma çabalarının ne kadar haklı olduğunu bir kez daha göstermiştir.
