Basra Körfezi'ndeki Arap monarşileri, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı'nın gelecekteki statüsüne ilişkin müzakerelerin uzamasından dolayı giderek daha fazla tedirginlik duymaya başladı. Dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği bu stratejik su yolunun kontrolü, Tahran'ın bölgesel nüfuzunu pekiştirme çabalarının merkezinde yer alıyor. İranlı yetkililer, boğazın güvenliğine yönelik herhangi bir tehdidin "kırmızı çizgi" olduğunu vurgularken, Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyeleri ise kendi egemenlik haklarının aşındırılmasından korkuyor.
Gelişmenin arka planı
ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin 2018'de nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından başlayan "maksimum baskı" politikası, İran'ı ekonomik olarak köşeye sıkıştırsa da Tahran'ın boğaz üzerindeki iddialarını pekiştirmesine neden oldu. 2019'da İran Devrim Muhafızları'nın İngiliz petrol tankerine el koyması ve 2020'de Yemen'deki Husilere füze desteği vermesi gibi eylemler, İran'ın boğazı stratejik bir koz olarak kullandığını ortaya koydu. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, İran'ın boğazı "müzakere silahı" haline getirmesinden rahatsız. Öte yandan, Irak ve Katar gibi İran'la daha yumuşak ilişkileri olan ülkeler bile belirsizlikten şikayetçi.
Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, günde yaklaşık 21 milyon varil petrolün geçtiği Hürmüz Boğazı, dünya enerji güvenliğinin ana damarlarından biri. Boğazdaki herhangi bir kriz, küresel petrol fiyatlarını anında yükseltecek ve Çin, Hindistan gibi büyük ithalatçıları doğrudan etkileyecek. Bu nedenle ABD, Beşinci Filo'sunu Bahreyn'de konuşlandırarak serbest geçişi garanti altına almaya çalışıyor. Ancak İran'ın su altı mayınları, insansız araçlar ve hızlı botlarla hibrit tehditler oluşturma kapasitesi, ABD'nin bu güvenceyi sorgulatıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran'ın boğazı kontrol etme hedefi, sadece enerji dengelerini değil, aynı zamanda bölgesel güç hiyerarşisini de etkiliyor. İsrail ve Suudi Arabistan'ın son yıllarda yakınlaşması, İran'ı daha saldırgan bir duruşa itmiş durumda. Tahran, Umman Körfezi'nde deniz tatbikatları düzenleyerek güç gösterisinde bulunuyor. Ayrıca Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Çin-İran işbirliği anlaşması, boğazın doğu ucundaki Çabahar limanı üzerinden İran'ın elini güçlendiriyor. Putin'in Ukrayna savaşı sonrası Rusya'nın İran'a yönelmesi ise denkleme yeni bir boyut ekliyor. Moskova, Tahran'a yüksek teknoloji ve istihbarat desteği sağlayarak ABD'yi zor durumda bırakmayı amaçlıyor.
Uluslararası toplum, İran'ın nükleer programı konusunda da endişeli. 2025 itibarıyla İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a çıkarması, boğazın kontrolüyle birlikte Tahran'ın elindeki kozları artırıyor. ABD, İsrail ve Körfez ülkeleri, diplomatik çözümden yana olduklarını belirtse de sahada askeri hazırlıklarını sürdürüyor. BM Güvenlik Konseyi'nin yaptırım kararları ise etkisiz kalıyor. Dolayısıyla Hürmüz, sadece bir su yolu değil, aynı zamanda jeopolitik bir satranç tahtası haline geliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük kısmını ithal eden bir ülke olarak Hürmüz Boğazı'ndaki gerilimden doğrudan etkilenebilir. Boğazın kapanması veya tıkanması, petrol fiyatlarını yükselterek Türkiye ekonomisinde enflasyon baskısı yaratabilir. Ayrıca Türkiye'nin İran ile sınır komşusu olması, Tahran'ın kuzeye doğru yayılmacı politikasına karşı Ankara'yı tedbirli olmaya itiyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Körfez ülkeleriyle son dönemde yakınlaşması, Türkiye'nin bu krizde denge politikası izlemesini gerektiriyor. Bölgesel istikrar, Türkiye'nin enerji koridoru hedefleri için kritik önem taşıyor. Bu nedenle Ankara, her iki tarafı da kucaklayan bir diplomasi yürütmek durumunda.
