Hollanda hükümeti, ABD'nin Hollandalı çip ekipmanı üreticisi ASML'ye yönelik ihracat kısıtlamalarının ülkenin egemen ticaret politikalarını ihlal ettiğini savunarak Washington'da yoğun bir lobi kampanyası başlattı. Lahey yönetimi, ABD Temsilciler Meclisi'nde görüşülen yasa tasarısının ASML'nin Çin'e yaptığı makine satışlarını hedef aldığını ve bu durumun Hollanda'nın ulusal çıkarlarına zarar verdiğini dile getiriyor. Konuya yakın kaynaklar, Hollanda Başbakanı Dick Schoof'un ABD'li mevkidaşı Joe Biden ve üst düzey yetkililerle yaptığı görüşmelerde tasarının geri çekilmesi için ikna çabası yürüttüğünü belirtiyor.
Gelişmenin arka planı
ASML, dünyanın en gelişmiş yarı iletken litografi makinelerini üreten tek şirket konumunda. Özellikle yüksek kaliteli çiplerin üretiminde kritik öneme sahip EUV (aşırı ultraviyole) makineleri, ASML'nin tekelinde bulunuyor. ABD, bu teknolojinin Çin'e satışını ulusal güvenlik riski olarak değerlendiriyor ve Hollanda'dan ihracatı sınırlandırmasını talep ediyor.
Ancak Hollanda hükümeti, ABD'nin 2022'de yürürlüğe koyduğu CHIPS Yasası kapsamında şirkete uygulanan kısıtlamaların genişletilmesine karşı çıkıyor. Lahey, bu tür tek taraflı yaptırımların Hollanda'nın egemenlik haklarını zedelediğini ve ASML'nin küresel rekabet gücünü olumsuz etkilediğini savunuyor. Ayrıca, Çin'in kendi çip endüstrisini geliştirmek için devasa yatırımlar yaptığı bir dönemde, ASML'nin pazar kaybı yaşayacağı endişesi dile getiriliyor.
Hollanda Dışişleri Bakanı Casper Veldkamp, geçtiğimiz hafta yaptığı açıklamada, "ABD ile yakın müttefikiz ancak ticaret politikalarımızı başka bir ülkenin belirlemesine izin veremeyiz. ASML, Hollanda için stratejik bir varlık ve bu konuda kararlı adımlar atacağız" ifadelerini kullandı.
Bölgesel ve küresel boyut
Bu anlaşmazlık, ABD ile Avrupalı müttefikleri arasında teknoloji transferi ve ticaret kısıtlamaları konusunda giderek büyüyen bir gerilimin parçası. ABD, Çin'in askeri teknolojide ilerlemesini engellemek için yarı iletken tedarik zincirini kontrol altına almaya çalışırken, Avrupa ülkeleri kendi sanayi politikalarının belirlenmesinde daha fazla özerklik talep ediyor.
Avrupa Birliği de konuya müdahil durumda. Brüksel, ABD'nin ASML'ye yönelik kısıtlamalarının AB ticaret politikasıyla çeliştiğini ve ortak bir pozisyon belirlenmesi gerektiğini vurguluyor. Öte yandan, Çin hükümeti bu kısıtlamaları 'teknolojik baskı' olarak nitelendiriyor ve kendi çip üretim kapasitesini artırmak için yerli firmalara teşvikler veriyor.
Uzmanlar, ASML'nin Çin'e yaptığı satışların azalması halinde şirketin kârlılığının ciddi şekilde düşebileceğini ve bunun da küresel çip krizini derinleştirebileceğini belirtiyor. Şu anda ASML, toplam gelirinin yaklaşık %15'ini Çin'den elde ediyor ve bu oranın önümüzdeki yıllarda artması bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, yarı iletken üretiminde dışa bağımlı bir ülke olarak, küresel çip tedarik zincirindeki bu tür gerilimlerden doğrudan etkileniyor. ASML gibi kritik tedarikçilere yönelik kısıtlamalar, Türkiye'nin teknoloji ithalatını zorlaştırabilir ve savunma sanayii başta olmak üzere stratejik sektörlerde maliyetleri artırabilir. Ayrıca, ABD ile Avrupa arasındaki bu ayrışma, Türkiye'nin kendi çip üretim kapasitesini geliştirme çabalarını hızlandırması gerektiğini gösteriyor. Ankara, bu tür jeopolitik risklere karşı alternatif tedarik kaynakları ve yerli üretim stratejileri geliştirmek zorunda.
