Küresel HIV/AIDS ile mücadele fonu, 2024'ten 2025'e kadar 8,3 milyar dolardan 6,2 milyar dolara gerileyerek 2 milyar dolarlık keskin bir düşüş yaşadı. Yeni raporlara göre bu, 2007'den bu yana kaydedilen en düşük küresel finansman seviyesi. Düşüşün ana nedeni, ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin uluslararası yardım programlarında yaptığı sert kesintiler oldu. Özellikle ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID) ve HIV/AIDS'e karşı en büyük bağışçı olan PEPFAR (Başkanın AIDS'e Karşı Acil Durum Planı) fonlarının önemli ölçüde azaltılması, küresel sağlık topluluğunu alarma geçirdi. Uzmanlar, bu finansman açığının özellikle Afrika ve Güney Asya'da HIV tedavisi ve önleme programlarını ciddi şekilde etkileyeceği konusunda uyarıyor.
Raporların Çarpıcı Bulguları
Konuya ilişkin iki ayrı rapor, HIV fonlamasındaki düşüşü ayrıntılarıyla ortaya koyuyor. İlk rapor, UNAIDS ve Kaiser Aile Vakfı (KFF) işbirliğiyle hazırlanan 'HIV Küresel Kaynaklar Raporu' oldu. Bu rapora göre, 2024'te 8,3 milyar dolar olan toplam küresel HIV fonu, 2025'te 6,2 milyar dolara geriledi. Söz konusu raporda, düşüşün yüzde 25,3 oranında gerçekleştiği ve bunun büyük bölümünün ABD'nin yardım kesintilerinden kaynaklandığı vurgulandı. İkinci rapor ise, uluslararası sağlık kuruluşları ve akademisyenlerin ortaklaşa yürüttüğü bağımsız bir çalışma olan 'Küresel HIV Finansman Takibi' oldu. Bu çalışmada da benzer bulgulara ulaşılırken, özellikle Trump yönetiminin 'Amerika Birinci' politikaları kapsamında yabancı yardımları keskin biçimde azalttığı belirtildi. Raporlar, ABD'nin toplam HIV fonunun yaklaşık yüzde 40'ını tek başına karşıladığını ve bu ülkenin katkısı azaldığında küresel tablonun hızla kötüleştiğini gösteriyor.
Finansman azalışı, yalnızca tedaviye erişimde değil, aynı zamanda yeni enfeksiyonların önlenmesinde de kritik sorunlara yol açacak. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre, 2024 yılında dünya genelinde yaklaşık 1,3 milyon yeni HIV enfeksiyonu görüldü. Uzmanlar, fon kesintilerinin devam etmesi halinde bu sayının 2030'a kadar yüzde 30 artabileceğini ve yıllık 1,7 milyon yeni vaka sayısına ulaşabileceğini tahmin ediyor. Ayrıca, antiretroviral tedaviye erişemeyen hastaların sayısı 2025 sonunda 10 milyonun üzerine çıkabilir. Bu durum, özellikle Sahra Altı Afrika'da HIV kaynaklı ölümlerin yeniden artmasına zemin hazırlayacak.
PEPFAR, 2003'te George W. Bush döneminde kuruldu ve 25 milyondan fazla hayat kurtardığı tahmin ediliyor. Trump yönetimi, PEPFAR bütçesini 2025'te yüzde 30 civarında kısarak programın sürdürülebilirliğini riske attı. Kongre'de bazı Cumhuriyetçi milletvekilleri, kürtaj karşıtı grupların baskısıyla programa karşı çıkarken, Trump'ın imzaladığı idari kararlarla yurtdışına yönelik sağlık yardımlarında büyük kesintiler yapıldı. Bu adımlar, ABD'nin küresel sağlık liderliğini sorgulanır hale getirdi.
Küresel ve Bölgesel Etkiler
HIV fonlarındaki bu keskin azalma, sadece sağlık alanında değil, aynı zamanda bölgesel istikrar açısından da ciddi sonuçlar doğuracak. Afrika ülkeleri, özellikle Güney Afrika, Nijerya ve Kenya, HIV tedavisinde büyük ölçüde dış yardımlara bağımlıdır. Bu ülkelerdeki sağlık sistemleri, fon kesintileri nedeniyle aşırı yük altına girebilir ve insanların tedaviye erişimi kesintiye uğrayabilir. UNAIDS Başkanı Winnie Byanyima yaptığı açıklamada, 'Bu kesintiler, yirmi yılda elde edilen kazanımların geriye gitmesine yol açacak' dedi. Byanyima, özellikle genç kadınlar ve çocukların savunmasız durumda olduğunu vurguladı.
Küresel sağlık topluluğu, bu düşüşün etkilerini hafifletmek için alternatif kaynaklar arıyor. Avrupa Birliği, Birleşik Krallık ve özel hayır kurumları, daha fazla katkı sağlama sözü verdi; ancak bu katkıların ABD'nin yarattığı açığı kapatması beklenmiyor. Bu durum, HIV ile mücadelede sürdürülebilir finansmanın önemini bir kez daha ortaya koyuyor. 2030 yılına kadar AIDS'i halk sağlığı tehdidi olmaktan çıkarma hedefi, bu fon kaybı nedeniyle ciddi şekilde tehlikeye girmiş durumda.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, kendi HIV programlarını ulusal bütçeyle finanse etmekte ve dış yardıma bağımlı değildir. Ancak bu küresel fon azalışı, Türkiye'nin de içinde bulunduğu bölgesel sağlık işbirliklerini olumsuz etkileyebilir. Türkiye, özellikle Afrika ve Orta Asya'da kalkınma yardımları yoluyla sağlık projelerine katkı sağlıyor; bu kesintiler, Türkiye'nin bu ülkelerdeki etkinliğini artırma fırsatı sunabilir. Diğer yandan, küresel HIV fonlarının azalması, düzensiz göç yoluyla Türkiye'ye hasta girişini artırabilir ve ulusal sağlık sistemine ek yük getirebilir. Türkiye'nin sınır ötesi sağlık politikalarını güçlendirmesi ve uluslararası platformlarda fon sağlama çağrılarında bulunması, bu süreçte önemli bir diplomasi alanı olarak öne çıkıyor.
