Hint Okyanusu'nun derinliklerinde, Afanasy Nikitin Deniz Dağı olarak bilinen stratejik bölgede, Hindistan ve Sri Lanka arasında derin deniz madenciliği yetki çatışması yaşanıyor. Bölgesel jeopolitik gerilimler ve hukuki bir çıkmaz, her iki ülkenin de kobalt gibi kritik minerallere yönelik hedeflerini sınırlıyor. Kobalt, elektrikli araç bataryaları ve yenilenebilir enerji teknolojileri için vazgeçilmez bir hammadde konumunda. Bu anlaşmazlık, iki güney Asya ülkesi arasındaki diplomatik ilişkileri zorlarken, uluslararası deniz hukuku çerçevesinde de önemli bir emsal oluşturuyor.
Krizin Arka Planı
Afanasy Nikitin Deniz Dağı, yaklaşık 4.000 metre derinlikte bulunan ve zengin kobalt, nikel ve manganez yataklarına ev sahipliği yapan bir sualtı dağı. Bölge, her iki ülkenin de kıta sahanlığı iddialarının kesiştiği alanda yer alıyor. Hindistan, 2019 yılında Birleşmiş Milletler Kıta Sahanlığı Sınırlandırma Komisyonu'na başvurarak bu bölgede kıta sahanlığını genişletme talebinde bulundu. Sri Lanka ise benzer bir talebi daha önce, 2009'da yapmıştı. Her iki ülkenin de iddiaları, uluslararası hukuk çerçevesinde henüz netleşmedi.
Küresel kobalt talebi, 2030 yılına kadar üç katına çıkabilir. Özellikle yeşil enerji dönüşümü ve elektrikli araç sektöründe kobalt kritik bir rol oynuyor. şu an dünya kobalt üretiminin yüzde 70'inden fazlasını Demokratik Kongo Cumhuriyeti sağlıyor; bu da arz güvenliği açısından risk yaratıyor. Hindistan ve Sri Lanka, bu bağımlılığı azaltmak için deniz tabanı madenciliğine yöneliyor. Ancak, iki ülke arasındaki uyuşmazlık, yatırımları ve sondaj çalışmalarını durma noktasına getirdi.
Hindistan, derin deniz madenciliği konusunda önemli bir ilerleme kaydetmişti. 2021'de Hindistan Yer Bilimleri Bakanlığı, Ulusal Okyanus Teknolojisi Enstitüsü aracılığıyla bölgede bir keşif turu düzenlemişti. Sri Lanka ise Çin ile işbirliği yaparak kendi derin deniz araştırmalarına başlamıştı. Çin'in bölgeye artan ilgisi, jeopolitik denklemde yeni bir boyut yaratıyor. Çin Devlet Okyanus İdaresi, Sri Lanka ile yaptığı anlaşmalar kapsamında bölgedeki madencilik potansiyelini araştırıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu anlaşmazlık, sadece Hindistan ve Sri Lanka arasında bir sorun değil; aynı zamanda Hint Okyanusu'ndaki güç dinamiklerini de etkiliyor. Çin, bölgedeki varlığını artırmak için Sri Lanka'yı bir üs olarak kullanıyor. Sri Lanka'nın Çin ile olan yakın ekonomik ilişkileri, Hindistan'ın güvenlik kaygılarını artırıyor. Hindistan, bölgede Çin'in etkisini dengelemeye çalışırken, Sri Lanka ise iki büyük güç arasında denge politikası izliyor.
Uluslararası Deniz Yatağı Otoritesi (ISA), derin deniz madenciliğine ilişkin düzenlemeleri belirleme yetkisine sahip. Ancak, kıta sahanlığı uyuşmazlıkları ISA'nın yetki alanının ötesinde kalıyor. Taraflar arasında çözüm için diplomatik kanallar işletiliyor; ancak ilerleme kaydedilebilmiş değil. Bu durum, bölgedeki potansiyel yatırımları ve bilimsel araştırmaları olumsuz etkiliyor.
Küresel ölçekte bakıldığında, derin deniz madenciliği konusu giderek daha fazla önem kazanıyor. Maden şirketleri ve devletler, okyanus tabanındaki bu zenginliklere erişmek için yarışıyor. Ancak, çevresel etkiler konusunda da ciddi endişeler var. Bilim insanları, derin deniz madenciliğinin ekosisteme geri dönüşü olmayan zararlar verebileceği uyarısında bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, derin deniz madenciliği alanında henüz aktif bir politika izlememekle birlikte, bu tür uyuşmazlıkların uluslararası hukuk çerçevesinde barışçıl yollarla çözülmesini desteklemektedir. Hint Okyanusu'ndaki bu kriz, küresel tedarik zincirlerinin kırılganlığını ve kritik minerallere olan bağımlılığın jeopolitik sonuçlarını göstermektedir. Türkiye, kendi topraklarında nadir toprak elementleri ve kobalt gibi madenlerin bulunması nedeniyle, bu alandaki gelişmeleri yakından takip etmektedir. Ayrıca, Çin'in yükselen denizlerdeki varlığı, Türkiye gibi bölgesel güçler için de stratejik bir öneme sahiptir. Bu bağlamda, Türkiye'nin uluslararası deniz hukukuna bağlılığı ve çok taraflı çözümleri desteklemesi, benzer uyuşmazlıklarda örnek olarak kullanılabilir.
