Güney Afrika merkezli bir insan hakları örgütü, ülkenin silah ihracatı kontrol kurumu tarafından onaylanan ABD'ye yönelik silah sevkiyatı izinlerini yargıya taşıdı. Dava, ulusal ve uluslararası mevzuata uyum eksiklikleri ile denetim boşluklarını gerekçe göstererek, hükümetin silah ticareti politikalarını sorguluyor. Başkent Pretoria'daki Yüksek Mahkeme'ye sunulan dilekçede, söz konusu izinlerin Güney Afrika'nın kendi silah kontrol yasalarına ve Birleşmiş Milletler silah ticareti anlaşmalarına aykırı olduğu ileri sürülüyor. Dava, Güney Afrika'nın küresel silah ticaretindeki rolü ve insan hakları taahhütleri arasındaki çelişkiyi yeniden gündeme getirdi.
Gelişmenin arka planı
Güney Afrika Ulusal Silah Kontrol Komitesi (NCACC), 2020-2023 yılları arasında ABD'ye milyonlarca dolar değerinde mühimmat ve askeri teçhizat ihracatına onay vermişti. İnsan hakları grubu Rights Watch, bu ihracatın özellikle Yemen ve Gazze'deki çatışmalarda kullanılma riskine dikkat çekiyor. Davacılar, NCACC'nin lisans başvurularını değerlendirirken son kullanıcı sertifikalarını yeterince denetlemediğini, silahların üçüncü taraflara aktarılmasını engelleyecek önlemleri almadığını iddia ediyor. Güney Afrika Silahlanma Yasası'na göre, hükümetin silah ihracatında insan hakları kriterlerini dikkate alması gerekiyor. Ancak Rights Watch, bu kriterlerin sistematik olarak ihlal edildiğini savunuyor. Daha önce de benzer bir dava 2021'de açılmış, ancak mahkeme NCACC'nin takdir yetkisini geniş yorumlamıştı.
Güney Afrika, 1994 sonrası demokratikleşme sürecinde sıkı bir silah kontrol rejimi oluşturmayı hedeflemişti. Ancak son yıllarda artan savunma bütçeleri ve iç talepler, ihracat politikalarında esnemelere yol açtı. Ülke aynı zamanda BRICS üyesi olarak küresel silah pazarında önemli bir oyuncu konumunda. 2022'de yayınlanan bir hükümet raporu, silah ihracatının yüzde 70'inin Afrika dışındaki ülkelere yapıldığını gösteriyor. Bu durum, Güney Afrika'nın 'insan hakları temelli dış politika' söylemiyle çelişiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Dava, yalnızca Güney Afrika'yı değil, aynı zamanda küresel silah ticaretindeki denetim mekanizmalarını da hedef alıyor. Afrika kıtasında en büyük silah üreticilerinden biri olan Güney Afrika, özellikle ABD, Suudi Arabistan ve BAE gibi ülkelere mühimmat ihraç ediyor. Bu durum, Batılı ülkelerin insan hakları vurgusu ile silah ticareti arasındaki ikiyüzlülüğü eleştiren sesleri güçlendiriyor. Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler, benzer davalarla sıkça karşı karşıya kalırken, bu dava gelişmekte olan ülkelerdeki denetim eksikliklerini uluslararası gündeme taşıyor. Uzmanlar, eğer mahkeme Rights Watch lehine karar verirse, diğer Afrika ülkelerinde de benzer hukuki süreçlerin başlayabileceğini belirtiyor. Güney Afrika hükümeti ise davayı 'egemenlik hakkına müdahale' olarak nitelendiriyor ve ihracatın ulusal güvenlik çıkarlarına uygun olduğunu savunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu dava, Türkiye'nin savunma sanayii ihracatı ve insan hakları taahhütleri arasındaki hassas dengeyi hatırlatıyor. Türkiye'nin de benzer şekilde askeri malzeme ihracatında son kullanıcı denetimleri ve mevzuat uyumu konusunda eleştirilerle karşılaştığı biliniyor. Özellikle Libya, Somali ve Karabağ gibi çatışma bölgelerine yapılan silah sevkiyatları, uluslararası insan hakları örgütlerinin dikkatini çekiyor. Bu gelişme, Türk dış politikasının insan hakları ve silah ticareti ikilemini yeniden tartışmaya açarken, benzer hukuki süreçlerin Türkiye'ye karşı da başlatılabileceği sinyali veriyor. Küresel silah ticaretinde artan hesap verebilirlik talepleri, Türkiye'yi de kapsayan daha sıkı düzenlemeleri gündeme getirebilir.
