FAS'IN BAŞKENTİ RABAT VE KAHİRE — Fas'ta siyasi partiler, geçen yılki şiddetli protestolar ve yüzlerce gencin İspanya'nın Ceuta bölgesine akın etmesinin ardından yaygın hoşnutsuzluğu gidermek için genç seçmenlere iş ve uygun fiyatlı konut vaatleriyle 8 Eylül'de yapılacak genel seçimlere hazırlanıyor. Ülke, Kral VI. Muhammed yönetiminde son yılların en düşük seçim katılımını yaşamıştı; 2016 seçimlerinde katılım oranı yüzde 43'te kalmıştı. Bu kez partiler, özellikle 18-35 yaş arası nüfusun yarısından fazlasını oluşturduğu ülkede gençlerin sandığa gitmesini sağlamaya çalışıyor.
Seçim Öncesi Siyasi Atmosfer ve Gençlik Hoşnutsuzluğu
Fas, 8 Eylül'de parlamento seçimlerine gidiyor. Ülkedeki 395 sandalyeli Temsilciler Meclisi için 31 parti ve binlerce aday yarışacak. Ancak seçim kampanyası, geçen yılki sosyal huzursuzlukların gölgesinde geçiyor. 2021'de ülke genelinde gençlerin öncülük ettiği protestolar, işsizlik, yolsuzluk ve kamu hizmetlerinin yetersizliğini hedef almıştı. Özellikle lise ve üniversite öğrencilerinin sokağa döküldüğü eylemlerde polisin sert müdahalesi uluslararası kamuoyunda yankı bulmuştu.
Mayıs 2021'de ise binlerce Faslı genç, İspanya'nın Kuzey Afrika'daki toprağı Ceuta'ya yüzerek veya yürüyerek geçmeye çalıştı. İspanyol yetkililere göre bir hafta içinde 8 binden fazla kişi sınırı geçti. Bu olay, Fas ile İspanya arasında diplomatik bir krize yol açtı ve iki ülke arasındaki ilişkiler aylarca gergin kaldı. Göç dalgası, Faslı gençlerin ülkedeki ekonomik ve sosyal koşullardan duyduğu memnuniyetsizliğin çarpıcı bir göstergesi olarak yorumlandı.
Başbakan Saadeddin El Othmani liderliğindeki Adalet ve Kalkınma Partisi (PJD) ile ana muhalefetteki İstiklal Partisi ve diğer koalisyon ortakları, kampanyalarında gençlere yönelik somut vaatler sıralıyor. PJD, iktidara geldiği 2011'den bu yana genç istihdamını artırdığını savunurken, muhalefet partileri hükümetin ekonomik reformları yavaşlattığını öne sürüyor.
Partilerin Gençlere Yönelik Vaatleri ve Ekonomik Arka Plan
Fas'ta işsizlik oranı resmi verilere göre yüzde 12 civarında; ancak gençler arasında bu oran yüzde 25'i aşmış durumda. Üniversite mezunları arasında işsizlik daha da yüksek. Pandeminin turizm ve hizmet sektörünü vurması, gençlerin istihdam umutlarını daha da azalttı. Partiler, bu tabloyu değiştirmek için çeşitli programlar açıklıyor:
Adalet ve Kalkınma Partisi (PJD): İktidar partisi, genç girişimcilere düşük faizli krediler, mesleki eğitim programları ve sosyal konut projeleri vaat ediyor. Parti, son 10 yılda 1 milyon konut inşa edildiğini, önümüzdeki dönemde bu sayının artırılacağını belirtiyor.
İstiklal Partisi: Merkez sağ çizgideki parti, ekonomik liberalleşme ve yabancı yatırımı teşvik ederek iş olanakları yaratmayı hedefliyor. Ayrıca gençlere yönelik vergi indirimleri ve startup destekleri öneriyor.
Sosyalist Halk Güçleri Birliği (USFP): Sol görüşlü parti, kamusal istihdamın artırılması, asgari ücretin yükseltilmesi ve eğitim-istihdam arasındaki uyumsuzluğun giderilmesi için reformlar öneriyor.
Ancak gençler arasında siyasi partilere duyulan güvensizlik yaygın. 2021'deki protestolarda "partiler değil, çözüm istiyoruz" sloganları öne çıkmıştı. Birçok genç, siyasi partilerin kendilerini temsil etmediğini, seçimlerin gerçek bir değişim yaratmayacağını düşünüyor. Bağımsız gözlemciler, genç seçmenlerin sandığa ilgisizliğinin iktidar partisinin işine geldiğini, zira düşük katılımın mevcut güç dengelerini koruyacağını belirtiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Göç, İstikrar ve Avrupa
Fas'daki seçimler, sadece ülke içi dinamikler açısından değil, aynı zamanda Akdeniz ve Avrupa için de önem taşıyor. Ceuta krizi, Fas'ın göç kartını diplomatik bir araç olarak kullanabileceğini gösterdi. İspanya ve AB, Fas ile ilişkilerini dengede tutmaya çalışırken, genç nüfusun ekonomik umutsuzluğu göç baskısını artırıyor.
Fas, Afrika'nın en istikrarlı ülkelerinden biri olarak görülse de, gençlik işsizliği ve sosyal eşitsizlik uzun vadede radikalleşme ve düzensiz göç riskini beraberinde getiriyor. Avrupa Birliği, Fas'la göç yönetimi konusunda işbirliğini sürdürüyor; ancak insan hakları örgütleri, Fas'ın göçmenleri sınır dışı etme ve kontrol altına alma yöntemlerini eleştiriyor.
Seçim sonuçları, Fas'ın ekonomik reform hızını ve AB ile ilişkilerini de etkileyecek. Gençlerin taleplerine yanıt veremeyen bir hükümet, önümüzdeki yıllarda daha fazla protesto ve göç dalgasıyla karşılaşabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Fas'daki seçim ve gençlik hoşnutsuzluğu, Türkiye'nin Akdeniz ve Kuzey Afrika politikaları açısından dolaylı da olsa önem taşıyor. Türkiye, Fas ile ekonomik ve ticari ilişkilerini geliştirmeye çalışırken, bölgedeki istikrarsızlık yatırım ortamını etkileyebilir. Ayrıca, Fas'ın göç yönetimi konusunda AB ile pazarlık gücü, Türkiye'nin kendi göç diplomasisi için bir emsal teşkil ediyor. Genç işsizliğinin yüksek olduğu benzer demografik yapıya sahip Türkiye, Fas'daki sosyal dinamikleri yakından izlemeli. Fas'ın istikrarı, Doğu Akdeniz'deki dengeler ve Afrika'daki Türk yatırımları için de olumlu bir faktör olmaya devam ediyor.
