Endonezya, çöp depolama alanlarının neredeyse tamamen dolması ve her geçen gün artan atık miktarı nedeniyle 'tikleyen saat' olarak nitelendirilen bir çevre kriziyle karşı karşıya. Hükümet, atık krizini çözmek için atıktan enerji üreten tesislere (WtE) bel bağlamış durumda. Ancak uzmanlar, bu tesislerin çöp sorununu kökten çözmediğini, asıl çözümün kaynakta atık azaltımı olduğunu belirtiyor. Ülkede yılda yaklaşık 68 milyon ton atık üretilirken, bunun yalnızca yüzde 7-8'i geri dönüştürülebiliyor. Geri kalan atıklar, hızla dolan 500'den fazla açık depolama sahasına taşınıyor. Bu durum, özellikle büyük şehirlerde sağlık ve çevre sorunlarını tetikliyor.
Arka plan: Atık krizinin boyutları
Endonezya'nın ikinci büyük şehri Surabaya'da 2001 yılında açılan Benowo depolama sahası, kapasitesinin çok üzerinde atık kabul ediyor. Başkent Cakarta'daki Bantar Gebang depolama sahası ise günde 7 bin tondan fazla atık alıyor ve dağ gibi yükselen çöp yığınları, çevredeki yerleşimleri tehdit ediyor. 2019 Dünya Bankası raporuna göre, Endonezya dünyanın en büyük ikinci plastik atık üreticisi konumunda. Plastik atıkların büyük kısmı nehirler ve okyanuslara karışarak deniz kirliliğine yol açıyor. Hükümet, 2025 yılına kadar denizdeki plastik atık miktarını yüzde 70 azaltmayı hedefliyor, ancak ilerleme yetersiz.
Atıktan enerji üreten tesisler, Japonya ve Avrupa'da yaygın olarak kullanılıyor. Endonezya'da bu tesislerin sayısının artırılması planlanıyor. Ancak eleştirmenler, WtE tesislerinin pahalı olduğunu, karbon emisyonlarını artırdığını ve geri dönüşüm çabalarını baltaladığını savunuyor. Endonezya İklim ve Enerji Kampanyası'ndan Jenny Sinaga, "Atıktan enerji, yüksek sıcaklıklarda yakma işlemi olduğu için emisyonları azaltmıyor, aksine artırabiliyor. Ayrıca bu tesisler, atık azaltımı için değil, atık bertarafı için tasarlanmış. Bu, geri dönüşüm ve yeniden kullanımı teşvik etmiyor" diyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Endonezya'nın atık krizi, Güneydoğu Asya'da benzer sorunlar yaşayan diğer ülkeler için de bir uyarı niteliği taşıyor. Filipinler, Vietnam ve Tayland da hızla artan atık miktarlarıyla baş etmeye çalışıyor. Gelişmiş ülkeler, plastik atıklarını Asya'ya ihraç etmeyi sürdürüyor. 2023 itibarıyla, Küresel Plastik Anlaşması müzakereleri devam ederken, Endonezya'nın durumu plastik kirliliğiyle mücadelede acil adımlar atılması gerektiğini gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de benzer atık yönetimi sorunları yaşanıyor. Düzenli depolama alanlarının kapasitesi düşerken, atıktan enerji tesisleri gündemde. Endonezya deneyimi, Türkiye için atık azaltımının önceliklendirilmesi gerektiği dersini sunuyor. Plastik kirliliğiyle mücadele, Akdeniz'de benzer baskılarla karşı karşıya olan Türkiye için hayati önem taşıyor. Ayrıca Türkiye, sıfır atık projesiyle atık yönetiminde dönüşüm hedefliyor; Endonezya'daki gelişmeler, bu projenin başarısı için kaynakta ayrıştırma ve geri dönüşümün kritik olduğunu hatırlatıyor.
