Çin, ABD Savunma Bakanlığı’nın (Pentagon) nadir toprak elementleri tedarik zincirini çeşitlendirme hamlelerine yanıt olarak, Amerikan nadir toprak şirketlerini hedef alan yeni bir strateji benimsedi. Pekin yönetimi, kritik mineraller üzerindeki hakimiyetini kullanarak ABD’nin savunma sanayii ve yeşil enerji dönüşümünde ihtiyaç duyduğu hammaddelere erişimi kısıtlamayı amaçlıyor. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS) Kritik Mineraller Güvenlik Programı Direktörü Gracelin Baskaran’a göre, ABD nadir toprak altyapısına milyarlarca dolar yatırım yaparak ‘benzeri görülmemiş’ adımlar atmış olsa da Çin’e karşı rekabetçi konuma gelmek uzun bir süreç gerektiriyor. Bu gelişme, küresel nadir toprak pazarında iki süper güç arasındaki gerilimi tırmandırırken, Türkiye gibi nadir toprak rezervlerine sahip ülkeler için yeni fırsatlar doğurabilir.
Nadir Toprak Rekabetinde Yeni Cephe
Çin, dünya nadir toprak üretiminin yaklaşık yüzde 60’ını ve işleme kapasitesinin yüzde 90’ını elinde bulunduruyor. Bu stratejik üstünlük, Pekin’e ABD ve müttefiklerine karşı kritik bir koz veriyor. Son dönemde ABD, Çin’e olan bağımlılığı azaltmak için MP Materials ve Lynas Rare Earths gibi şirketlere yatırım yaparak kendi arz zincirini inşa etmeye çalışıyor. Ancak Çin, bu şirketlere doğrudan veya dolaylı olarak yaptırım uygulayarak ABD’nin nadir toprak hedeflerini baltalamayı planlıyor.
Gracelin Baskaran, CSIS analizinde, “ABD’nin nadir toprak altyapısına yaptığı yatırımlar tarihsel olarak eşi benzeri görülmemiş olsa da, Çin’in tedarik zincirindeki köklü hakimiyeti kırmak yıllar alacak” ifadelerini kullandı. ABD’nin 2022’de kabul ettiği Enflasyonu Düşürme Yasası (IRA) ve 2021 Altyapı Yasası kapsamında nadir toprak madenciliği ve işlemeye milyarlarca dolar ayrıldı. Ancak Çin’in düşük maliyetli üretim ve rafine teknolojileri karşısında ABD’nin rekabet gücü kazanması için on yıllık bir zaman dilimi öngörülüyor.
Küresel Tedarik Zincirinde Yeni Dengeler
Nadir toprak elementleri, elektrikli araç bataryalarından rüzgar türbinlerine, askeri jetlerden füze sistemlerine kadar geniş bir yelpazede kritik öneme sahip. ABD’nin Çin’e karşı nadir toprak hamlesi, sadece ekonomik değil aynı zamanda güvenlik boyutu da taşıyor. Pentagon, savunma sanayii için gerekli olan neodimyum, disprozyum ve terbiyum gibi elementlerin tedarikini güvence altına almayı hedefliyor.
Bu rekabet, diğer ülkelerin de dikkatini çekiyor. Avustralya, Kanada ve Brezilya gibi nadir toprak rezervlerine sahip ülkeler, Çin-ABD arasındaki gerilimden faydalanarak kendi madencilik ve işleme kapasitelerini artırmaya çalışıyor. Ancak Çin’in düşük maliyetli üretim ve tecrübe avantajı, alternatif tedarikçilerin pazara girmesini zorlaştırıyor. Çin ayrıca, ihracat kontrolleri ve lisans kısıtlamalarıyla rakiplerini zor durumda bırakabiliyor.
ABD’nin nadir toprak stratejisi, aynı zamanda Japonya ve Güney Kore gibi teknoloji devi müttefikleriyle işbirliğini de içeriyor. Bu ülkeler, Çin’e olan bağımlılıklarını azaltmak için ABD ile ortak projeler yürütüyor. Ancak Çin’in misilleme hamleleri, bu işbirliklerinin etkinliğini sınırlayabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çin-ABD nadir toprak rekabeti, Türkiye için hem fırsat hem de risk barındırıyor. Türkiye, Eskişehir’de keşfedilen 694 milyon tonluk nadir toprak rezerviyle dünyanın en büyük ikinci rezervine sahip. Ancak bu rezervin işlenmesi için teknoloji ve altyapı eksikliği bulunuyor. Çin’in ABD’ye yönelik kısıtlamaları, Türkiye’yi alternatif bir tedarikçi olarak öne çıkarabilir. Ancak Türkiye’nin, nadir toprak işleme teknolojisini geliştirmesi ve uluslararası standartlarda üretim yapması gerekiyor. Ayrıca, Türkiye’nin Çin ile olan ticari ilişkileri bu rekabetten olumsuz etkilenebilir. Türk dış politikası, bu süreçte hem ABD hem de Çin ile dengeli bir ilişki kurarak nadir toprak potansiyelini ekonomik kalkınmaya dönüştürmeye çalışmalıdır.
