Çin'de genç nesil, yaşlı ebeveynlerinin bakımıyla ilgili sorumlulukları yerine getirmek için ücretli "yaşam vekilleri" tutuyor. Yemek yapmaktan hastane ziyaretlerine, hatta gerçek tartışmalara girmeye kadar pek çok görevi üstlenen bu vekiller, gençlerin kaçındığı angarya işleri ve tatsız anları yönetiyor. "Vekil ekonomisi" olarak bilinen bu trend, zaman sıkıntısı çeken genç profesyoneller arasında hızla yayılıyor. Uzmanlar, bunun hızlı yaşlanan nüfus ve yoğun iş temposunun yarattığı bir çözüm olduğunu belirtiyor.
Vekil ekonomisinin arka planı
Çin'de 60 yaş üstü nüfus 280 milyonu aşmış durumda ve bu oran hızla artıyor. Tek çocuk politikası nedeniyle birçok genç, hem kendi çocuklarına hem de dört büyükanne ve büyükbabaya bakmak zorunda kalıyor. Bu "4-2-1" aile yapısı, bakım yükünü katlıyor. Ayrıca büyük şehirlerde çalışma saatleri uzun, mesafeler fazla. Gençler, ebeveynlerinin rutin ihtiyaçlarını karşılamak için zaman bulamıyor.
Bu boşluğu dolduran "yaşam vekilleri", genellikle emekli veya yarı zamanlı çalışan kişilerden oluşuyor. Hizmetler arasında yaşlılar için yemek pişirmek, alışveriş yapmak, hastaneye götürmek, ilaçları almak, hatta komşularla veya akrabalarla çıkan anlaşmazlıkları çözmek yer alıyor. Bazı vekiller, yaşlıların adına taziye ziyaretlerine katılıyor veya düğünlerde temsilci olarak bulunuyor. Ücretler göreve göre değişiyor; basit bir hastane refakatı 200-500 yuan (yaklaşık 30-70 dolar) arasında.
Trendin adı "vekil ekonomisi" (stand-in economy) ve özellikle Şanghay, Pekin, Guangzhou gibi metropollerde yaygın. Sosyal medyada "ebeveynlerim için vekil arıyorum" ilanları artıyor. Bazı platformlar, bu hizmetleri profesyonelce sunan aracılar olarak ortaya çıktı. Gençler, bu hizmeti "duygusal bir tampon" olarak görüyor: aile içi gerilimleri ve zaman alıcı işleri devrederek kendi kariyerlerine odaklanabiliyorlar.
Bölgesel ve küresel boyut
Çin'in yaşlanma hızı, Japonya ve Güney Kore'den bile daha dik. 2035'e kadar nüfusun %30'unun 60 yaş üstü olması bekleniyor. Bu durum, bakım hizmetlerine olan talebi katlayacak. Ancak resmi bakım altyapısı yetersiz: huzurevi sayısı az, kaliteli bakıcı bulmak zor ve pahalı. Devlet, 2021'de üç çocuk politikasını başlatsa da, bakım yükünü hafifletecek somut adımlar sınırlı kaldı.
"Vekil ekonomisi", Asya'da yeni bir olgu değil. Japonya'da "aile kiralama" hizmetleri yıllardır var; Güney Kore'de de benzer uygulamalar görülüyor. Ancak Çin'deki ölçek ve hız, dikkat çekici. Bu trend, aynı zamanda aile bağlarının ve geleneksel evlatlık görevinin (filial piety) nasıl dönüştüğünü gösteriyor. Gençler, ebeveynlerini ihmal etmek istemiyor ancak modern yaşamın getirdiği kısıtlar altında pratik çözümler arıyor.
Uzmanlar, bu hizmetin uzun vadede sosyal dokuyu zayıflatabileceği uyarısında bulunuyor. Yaşlılar, kendi çocukları yerine yabancılarla vakit geçirmekten memnun olmayabilir. Ancak bazıları için bu, yalnızlıkla başa çıkmanın bir yolu. Vekiller, bazen yaşlıların sırdaşı haline geliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çin'deki "yaşam vekili" trendi, Türkiye'nin de yakın gelecekte yüzleşeceği bir soruna işaret ediyor: hızla yaşlanan nüfus ve bakım hizmetlerindeki yetersizlik. Türkiye'de 65 yaş üstü nüfus 2023'te %10'u aştı ve artış hızı yüksek. Aile bağları güçlü olsa da, kentleşme ve kadın istihdamının artmasıyla geleneksel bakım modeli zorlanıyor. Çin örneği, özel sektörün bu boşluğu nasıl doldurduğunu gösteriyor. Türkiye için ders: bakım sigortası ve evde bakım destekleri güçlendirilmeli; aksi halde benzer bir "vekil ekonomisi" kendiliğinden doğabilir. Ayrıca, Türkiye'nin genç nüfusu azalırken, bakım yükü ekonomik büyümeyi baskılayabilir.
