Avrupa Birliği, on yıllardır süregelen Amerikan teknoloji devlerine bağımlılığı kırma hedefiyle, uzun süredir beklenen teknoloji egemenliği paketini nihayet açıkladı. Avrupa Komisyonu tarafından duyurulan bu kapsamlı girişim, kıtanın bulut bilişim, yarı iletken üretimi, yapay zekâ altyapısı ve dijital araçlar gibi kritik teknolojilerde dışa bağımlılığını azaltmayı amaçlıyor. Brüksel, bu adımla sadece ekonomik rekabet gücünü artırmayı değil, aynı zamanda jeopolitik kırılganlıkları da gidermeyi hedefliyor. Paket, Avrupa'nın stratejik özerklik vizyonunun bir parçası olarak, özellikle ABD merkezli Amazon Web Services, Microsoft Azure ve Google Cloud gibi devlerin pazar hakimiyetine karşı yerli alternatifler yaratılmasını öngörüyor.
Gelişmenin arka planı: Pandemi ve savaşın tetiklediği dönüşüm
Avrupa'nın teknoloji bağımlılığı, COVID-19 salgını ve Ukrayna savaşıyla birlikte derin bir güvenlik endişesine dönüştü. Pandemi döneminde uzaktan çalışma ve dijital hizmetlere artan talep, ABD'li teknoloji şirketlerinin Avrupa pazarındaki ağırlığını daha da artırdı. Aynı dönemde Çin'in yarı iletken tedarikinde yarattığı kesintiler ve Rusya'nın enerji şantajı, Avrupa'nın kritik altyapılarda dışa bağımlılığının ne denli riskli olduğunu gösterdi. AB, 2022'de başlattığı 'Avrupa Çip Yasası' ile yarı iletken üretimini artırmaya çalışırken, şimdi de bulut bilişim ve yapay zekâ alanında benzer bir hamle yapıyor. Eski Avrupa Parlamentosu üyesi ve teknoloji uzmanı Marietje Schaake, Politico'da yayımlanan analizinde, Avrupa'nın sadece teknolojik açıdan değil, veri egemenliği ve demokratik değerler açısından da bağımsızlaşması gerektiğini vurguluyor. Schaake, 'ABD'li şirketlerin verilerimizi toplaması, Avrupa vatandaşlarının gizlilik haklarını tehdit etmekle kalmıyor, aynı zamanda Avrupa'nın dijital karar alma mekanizmalarını da zayıflatıyor' diyor.
Yeni paket kapsamında AB, 'Avrupa Bulut Federasyonu' adı verilen bir girişimle, kamu sektörü ve işletmeler için güvenli ve egemen bir bulut altyapısı oluşturmayı hedefliyor. Ayrıca, yapay zekâ modellerinin eğitimi için süper bilgisayar yatırımları yapılacak ve 'dijital avrupa' programı çerçevesinde KOBİ'lere yapay zekâ araçları sunulacak. Ancak uzmanlar, Avrupa'nın bu alanda ABD ile rekabet edebilmesi için on yıllar sürecek bir dönüşüm gerektiğini belirtiyor. Avrupa'nın en büyük dezavantajı, büyük ölçekli risk sermayesi yatırımlarının ve girişimci kültürünün ABD kadar gelişmemiş olması.
Bölgesel ve küresel boyut: Transatlantik ilişkilerde yeni denge
AB'nin teknoloji egemenliği hamlesi, transatlantik ittifak içinde yeni bir tartışma başlatabilir. Washington, uzun süredir Avrupa'nın teknoloji alanında daha bağımsız olmasını desteklediğini söylese de, ABD'li şirketlerin Avrupa pazarındaki hakim konumu bu hedefle çelişiyor. Özellikle ABD'nin 2022'de kabul ettiği 'Chips and Science Act' ile yarı iletken üretimini teşvik etmesi, Avrupa'nın benzer bir hamle yapmasını zorunlu kılıyor. Öte yandan, Çin'in artan teknolojik nüfuzu karşısında AB ve ABD'nin işbirliği yapması gerektiği görüşü de ağır basıyor. Avrupa, dijital egemenlik ile açık pazar arasında bir denge kurmaya çalışırken, yeni paket aynı zamanda Avrupa merkezli teknoloji şirketlerini (SAP, ASML, Nokia gibi) desteklemeyi de içeriyor. Ancak eleştirmenler, bu girişimin korumacılığa kayma riskine dikkat çekiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
AB'nin teknoloji egemenliği hamlesi, Türkiye açısından hem fırsat hem de risk barındırıyor. Türkiye, Gümrük Birliği ve aday ülke statüsüyle AB'nin teknoloji politikalarından doğrudan etkileniyor. AB'nin bulut bilişim ve yapay zekâda yerli alternatifler yaratması, Türk teknoloji şirketlerine yeni işbirlikleri ve pazar fırsatları sunabilir. Ancak AB, bu alanda 'dijital sınırlar' oluşturursa, Türkiye'nin veri akışı ve teknoloji transferi konusunda zorluklarla karşılaşması olası. Ayrıca, AB'nin yarı iletken üretiminde kendi kendine yeterlilik hedefi, Türkiye'nin çip tedarikinde yeni ortaklıklar arayışını hızlandırabilir. Küresel ölçekte ise, teknoloji alanındaki bloklaşma eğilimi, Türkiye'nin çok yönlü dış politikasını sınayabilir; Ankara, ABD, Çin ve AB arasında denge politikası izlemek zorunda kalacak.
