ABD Ticaret Bakanlığı, Haziran ayında Hollandalı teknoloji şirketi ASML'e, bir ekstrem ultraviyole (EUV) litografi makinesinin Çin'e ulaştığına dair şüphelerini iletti. ASML suçlamayı reddetti ve henüz kamuoyuna destekleyici bir kanıt sunulmadı. ASML, dünyada EUV litografi makineleri üretebilen tek şirket konumunda. Bu makineler, yarı iletken çiplerin üretiminde kritik bir rol oynuyor ve özellikle 7 nanometre ve altındaki çiplerin üretimi için gerekli.
Gelişmenin Arka Planı
EUV litografi, yarı iletken endüstrisinin en gelişmiş üretim teknolojisi olarak kabul ediliyor. ASML'nin ürettiği bu makineler, ışığın dalga boyunu 13,5 nanometreye kadar düşürerek çok daha küçük ve güçlü çiplerin üretimini mümkün kılıyor. Ancak bu teknoloji, ABD'nin Çin'e yönelik ihracat kontrolleri kapsamında sıkı denetim altında. Hollanda hükümeti de 2019'dan bu yana EUV makinelerinin Çin'e satışına izin vermiyor.
ABD'nin iddiası, Çin'in bu teknolojiyi elde etmek için yasadışı yollara başvurduğu yönünde. Ancak ASML, tüm ihracat kurallarına uyduğunu ve böyle bir satışın gerçekleşmediğini savunuyor. Şirket, ABD'nin suçlamasını 'asılsız' olarak nitelendirdi ve konuyla ilgili herhangi bir soruşturma yürütülmediğini belirtti. ABD Ticaret Bakanlığı ise henüz kamuoyuna açık bir kanıt sunmuş değil.
Çin, yarı iletken üretiminde kendi kendine yeterlilik hedefi doğrultusunda önemli yatırımlar yapıyor. Ancak EUV teknolojisi, karmaşıklığı ve hassasiyeti nedeniyle tersine mühendislik yoluyla kopyalanması en zor alanlardan biri. Makinenin içindeki optik sistemler, lazerler ve aynalar, binlerce parçadan oluşuyor ve bunların çoğu yalnızca belirli şirketler tarafından üretilebiliyor. Bu nedenle Çin'in EUV makinesini tersine mühendislikle üretmesi kısa vadede olası görünmüyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD'nin suçlaması, yarı iletken teknolojileri üzerindeki küresel rekabetin ne kadar kızıştığını gösteriyor. Çin, son yıllarda yarı iletken sektörüne milyarlarca dolar yatırım yaparak ABD'nin teknoloji ambargosunu aşmaya çalışıyor. Ancak EUV gibi kritik teknolojilerde dışa bağımlılık devam ediyor.
ASML'nin pozisyonu, şirketin ABD ve Hollanda yasalarına uyum konusundaki hassasiyetini gösteriyor. Şirket, Çin'e EUV satışı yapmadığını ve yapmayacağını defalarca açıkladı. Ancak ABD'nin baskısı, ASML'nin Çin'e yönelik diğer ürün satışlarını da etkileyebilir. Nitekim ABD, 2023'te Hollanda'dan EUV'nin yanı sıra bazı derin ultraviyole (DUV) litografi makinelerinin de Çin'e satışını kısıtlamasını istemişti.
Çin Dışişleri Bakanlığı, konuyla ilgili doğrudan bir açıklama yapmadı. Ancak Pekin, ABD'nin teknoloji ambargolarını 'haksız rekabet' ve 'tek taraflı zorbalık' olarak nitelendiriyor. Çin, kendi yarı iletken endüstrisini geliştirmek için yerli şirketlere büyük destek veriyor. Ancak EUV teknolojisindeki eksiklik, Çin'in en gelişmiş çipleri üretmesini engelliyor.
Uzmanlar, ABD'nin suçlamasının somut delillerle desteklenmediğini ve bunun bir baskı aracı olarak kullanılabileceğini belirtiyor. ASML'nin hisseleri, haberin ardından hafif bir düşüş yaşadı ancak şirket, finansal hedeflerinde bir değişiklik olmadığını açıkladı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, yarı iletken üretiminde henüz söz sahibi bir ülke değil; ancak savunma sanayii ve elektronik sektörü için çip tedariki kritik önem taşıyor. ABD-Çin teknoloji savaşı, küresel çip tedarik zincirini dalgalandırarak Türkiye gibi ülkelerin çip ithalatını zorlaştırabilir ve maliyetleri artırabilir. Türkiye'nin yerli çip üretimine yönelik adımları (örneğin TÜBİTAK ve özel sektör iş birlikleri) bu bağlamda stratejik bir gereklilik haline geliyor. Ayrıca ABD'nin tek taraflı ihracat kontrolleri, Türkiye'nin çok taraflı ticaret politikalarını ve teknoloji edinim stratejilerini yeniden gözden geçirmesini gerektirebilir.
