Haziran ayında ABD Ticaret Bakanlığı, Hollandalı şirket ASML'ye, bir ekstrem ultraviyole (EUV) litografi makinesinin Çin'e ulaştığından şüphelendiklerini bildirdi. ASML suçlamayı reddetti ve henüz kamuya açıklanmış destekleyici bir kanıt bulunmuyor. ASML, dünyada EUV litografi makinelerini üreten tek şirket konumunda. Bu makineler, en gelişmiş yarı iletkenlerin üretiminde kritik rol oynuyor ve ABD'nin Çin'e yönelik teknoloji ihracat kontrollerinin merkezinde yer alıyor.
Olayın Arka Planı
ABD Ticaret Bakanlığı'nın Haziran ayındaki uyarısı, Washington'ın Çin'in yarı iletken teknolojisine erişimini kısıtlama çabalarının bir parçası. ASML, EUV makinelerini Çin'e satmadığını ve satışının ABD ihracat lisansı gerektirdiğini belirtiyor. Şirket, suçlamayı reddederken, ABD henüz herhangi bir kanıt sunmuş değil. Hollanda hükümeti de konuyla ilgili resmi bir açıklama yapmadı.
EUV litografi, yarı iletken çiplerin üretiminde kullanılan en ileri teknoloji. Bu makineler, 7 nanometre ve altındaki çiplerin üretimini mümkün kılıyor. ASML'nin tekel konumu, ABD'nin Çin'e karşı teknoloji yaptırımlarında kilit bir araç olarak görülüyor. Çin, uzun süredir kendi EUV teknolojisini geliştirmeye çalışıyor ancak tersine mühendislik yoluyla bu makineleri kopyalamak son derece zor.
Uzmanlara göre, EUV makineleri yüz binlerce parçadan oluşuyor ve karmaşık bir tedarik zinciri gerektiriyor. Bu makinelerin tersine mühendislikle üretilmesi, sadece birkaç parçanın kopyalanmasıyla mümkün değil. Çin'in en büyük yarı iletken üreticisi SMIC, EUV teknolojisine erişimi olmadan 7 nanometre çip üretmeyi başardığını iddia etmişti ancak bu çiplerin verimliliği düşük.
Küresel ve Bölgesel Boyut
ABD'nin Çin'e yönelik teknoloji kısıtlamaları, küresel yarı iletken endüstrisini yeniden şekillendiriyor. Hollanda ve Japonya gibi ülkeler de ABD'nin baskısıyla ihracat kontrollerine katıldı. Çin ise kendi yarı iletken endüstrisini geliştirmek için milyarlarca dolar yatırım yapıyor. Ancak EUV teknolojisindeki eksiklik, Çin'in en gelişmiş çipleri üretme hedefini zorlaştırıyor.
ASML'nin makinelerinin Çin'e ulaştığı iddiası doğrulanırsa, bu ABD'nin ihracat kontrollerinde büyük bir sızıntı anlamına gelir. Ayrıca, Çin'in tersine mühendislik yoluyla teknolojiyi ele geçirme çabalarının başarılı olabileceğini gösterir. Ancak şu ana kadar somut bir kanıt yok. ASML, tüm satışlarının yasalara uygun olduğunu savunuyor.
Uzmanlar, EUV makinelerinin sadece donanım değil, aynı zamanda yazılım ve know-how gerektirdiğini belirtiyor. Bu nedenle, bir makinenin ele geçirilmesi bile teknolojinin tam olarak kopyalanması için yeterli olmayabilir. Yine de ABD, olası bir sızıntıyı ciddiye alıyor ve soruşturma başlatmış olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ASML ve EUV teknolojisi etrafındaki gerilim, küresel yarı iletken tedarik zincirinde yaşanan dönüşümün bir yansıması. Türkiye, yarı iletken üretiminde henüz önemli bir oyuncu değil ancak savunma sanayii ve elektronik sektörü için çip tedariki kritik. ABD-Çin teknoloji savaşının derinleşmesi, Türkiye'nin hem Batı hem de Asya ile ilişkilerinde denge politikası izlemesini gerektiriyor. Olası bir teknoloji ayrışması, Türkiye'nin çip tedarikinde çeşitlendirmeye gitmesini ve yerli üretim kapasitesini artırmasını zorunlu kılabilir. Ayrıca, Türkiye'nin Çin ile artan ticari ilişkileri, ABD'nin yaptırımlarına maruz kalma riskini beraberinde getiriyor.
