Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda bir araya gelen Afrika ve Karayip ülkelerinin liderleri, tarihteki en büyük insanlık suçlarından biri olarak kabul edilen transatlantik köle ticareti için resmî bir özür talep etti. Talebin kapsamında yalnızca siyasi bir özür değil, köle ticaretinden doğrudan faydalanan eski sömürgeci devletlerden borç silinmesi ve maddi tazminat da yer alıyor. Girişim, küresel güney ülkelerinin sömürge geçmişinden kaynaklanan ekonomik eşitsizlikleri yeniden gündeme taşıma çabalarının bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin arka planı: Köle ticaretinin bugüne yansıyan yaraları
15. ve 19. yüzyıllar arasında yaklaşık 12-15 milyon Afrikalı, Avrupalı köle tacirleri tarafından zorla Amerika kıtasına taşındı. Bu kitlesel insan kaçakçılığı, özellikle İngiltere, Fransa, Portekiz, İspanya ve Hollanda gibi ülkelerin ekonomik kalkınmasında kritik bir rol oynadı. Köle emeğiyle işletilen plantasyonlar, bu ülkelerin sanayi devrimini finanse eden sermayeyi yarattı.
Ancak köleliğin sona ermesinin üzerinden 150 yılı aşkın süre geçmesine rağmen, Afrika ve Karayip toplumları bu tarihsel travmanın ekonomik ve sosyal sonuçlarını hâlâ yaşıyor. Birleşmiş Milletler verilerine göre, Afro-soylu topluluklar dünyanın en yoksul ve en dezavantajlı kesimleri arasında yer alıyor. Karayipler bölgesinde kişi başına düşen milli gelir, eski sömürgeci ülkelerin onda biri seviyesinde bile değil.
Talep metninde, resmî özrün sembolik bir jest olmanın ötesine geçmesi gerektiği vurgulanıyor. Afrika Birliği ve Karayip Topluluğu (CARICOM) tarafından ortaklaşa hazırlanan belgede, tazminatın “onarıcı adalet” çerçevesinde ele alınması isteniyor. Bu çerçeve, yalnızca maddi tazminatı değil, eğitim, altyapı ve sağlık yatırımları yoluyla tarihsel zararların giderilmesini de içeriyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Sömürge mirası tartışması yeniden alevleniyor
Afrika ve Karayip ülkelerinin bu girişimi, küresel çapta sömürgecilik mirasının sorgulanmasına yönelik artan bir hareketin parçası. Son yıllarda Belçika, Hollanda ve Almanya gibi ülkeler, sömürge geçmişlerine dair bazı sembolik adımlar attı. Almanya, 2021 yılında Namibya’daki Herero ve Nama soykırımı için resmî olarak özür diledi ve 1,1 milyar avro kalkınma yardımı paketi açıkladı. Ancak bu adımlar, Afrika ülkeleri tarafından yetersiz bulunuyor.
Karayipler ise konuyu uluslararası hukuk zeminine taşımaya çalışıyor. CARICOM’un 2013’te başlattığı Tazminat Komisyonu, İngiltere, Fransa ve Hollanda’ya karşı hukuki süreç başlatmak için hazırlık yapıyor. Komisyon, sadece köle ticaretinin değil, aynı zamanda sömürge döneminde uygulanan zorla çalıştırma ve kültürel soykırımın da tazmin edilmesi gerektiğini savunuyor.
ABD ve İngiltere gibi büyük güçler ise tazminat taleplerine temkinli yaklaşıyor. İngiltere Başbakanı, geçtiğimiz yıl yaptığı açıklamada “tarihin bugünün perspektifiyle yargılanamayacağını” söylemiş, ancak köle ticareti konusunda pişmanlık duyduğunu ifade etmişti. Fransa ise daha önce eski kolonilerine yönelik “kalkınma yardımı” adı altında ödemeler yapmış olsa da, bunu tazminat olarak kabul etmiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türk dış politikası için dolaylı ancak stratejik bir önem taşıyor. Türkiye, son yıllarda Afrika ile ilişkilerini yoğunlaştırmış, kıtada diplomatik ve ekonomik varlığını artırmıştır. Afrika ülkelerinin sömürgeci geçmişe yönelik bu talepleri, Türkiye’nin kendini “sömürge geçmişi olmayan bir güç” olarak konumlandırmasına fırsat veriyor. Öte yandan, Türkiye’nin Karayipler ile ticari ve kültürel bağları sınırlı olsa da, bu ülkelerin BM ve diğer uluslararası platformlarda artan etkisi, Türkiye’nin çok kutuplu dünya vizyonuyla örtüşüyor. Türkiye, bu süreçte arabulucu veya destekleyici bir rol üstlenerek, hem Afrika hem de Latin Amerika ülkeleriyle ilişkilerini derinleştirme potansiyeline sahip.
