ABD güçleri, stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı açıklarında İran'a ait bir grup insansız hava aracını (İHA) imha etti. Olay, Tahran ile Washington arasında nükleer program konusunda geçici bir anlaşmaya varılması için yoğun diplomasi trafiğinin yaşandığı bir dönemde gerçekleşti. ABD'li bir üst düzey yetkili, anlaşmanın yakın zamanda imzalanma ihtimalini yüzde 80 ila 85 olarak değerlendirirken, hava sahası ihlali iddiaları gerilimi yeniden tırmandırdı.
Gelişmenin Arka Planı
Pentagon kaynaklarına göre, İran yapımı kamikaze tipi İHA'lar, uluslararası sularda seyreden ABD donanma gemilerine tehdit oluşturacak şekilde manevra yapıyordu. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) tarafından yapılan açıklamada, İHA'ların öncelikle uyarıldığı, ancak rotalarını değiştirmemeleri üzerine savunma amaçlı olarak düşürüldükleri belirtildi. İran ise olayla ilgili henüz resmi bir yorum yapmadı. Bu tür angajmanlar, özellikle Basra Körfezi'nde son aylarda artış gösterdi. İran Devrim Muhafızları'nın deniz kuvvetleri, sık sık ABD gemilerine yakın manevralar yaparak gerilimi yükseltiyor. Ancak bu kez zamanlama dikkat çekici: İki ülke, 2015 nükleer anlaşmasının (JCPOA) yeniden canlandırılması için aylardır süren dolaylı müzakerelerin ardından, nükleer faaliyetlerin sınırlandırılması karşılığında yaptırımların kısmen hafifletilmesini öngören bir geçici anlaşmaya yaklaşmış durumda.
ABD'li yetkililer, geçici anlaşmanın kapsamına ilişkin detay vermekten kaçınırken, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'tan yüzde 20'ye düşürmeyi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetimlerine yeniden izin vermeyi taahhüt edebileceği belirtiliyor. Buna karşılık ABD, bazı İran varlıklarının dondurulmasını ve petrol ihracatına yönelik kısıtlamaları gevşetebilir. Ancak İran sahasındaki son askeri temas, muhalif sesleri güçlendiriyor: Bazı ABD'li senatörler, Tahran'ın saldırgan tutumunu sürdürdüğü bir ortamda anlaşma yapılmasının riskli olduğunu savunuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birine geçiş sağlayan kritik bir enerji koridoru. Burada yaşanacak herhangi bir çatışma, küresel enerji fiyatlarını anında etkileyebilir. Olay sonrası Brent petrol fiyatlarında hafif bir yükseliş görülse de piyasalar henüz büyük bir tepki vermedi. Analistler, İran'ın nükleer müzakereleri bir pazarlık kozu olarak kullanırken, askeri alanda da caydırıcılığı elden bırakmadığını belirtiyor. Geçici anlaşma sağlansa bile, İran'ın balistik füze programı ve bölgesel milisler üzerindeki etkisi gibi konular masada olmadığı için, ABD'nin Körfez'deki müttefikleri (Suudi Arabistan, BAE) tedirgin. Bu ülkeler, olası bir anlaşmanın İran'a ekonomik rahatlama sağlayarak bölgesel nüfuzunu artırmasından endişe ediyor. Öte yandan Çin ve Rusya, Tahran'la yakın ilişkilerini koruyarak kendi jeopolitik hesaplarını yapıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hem İran'la hem de Körfez ülkeleriyle dengeli ilişkiler yürütmeye çalışırken, bu gelişme Ankara için hassas bir dengeyi temsil ediyor. Geçici anlaşma sağlanırsa, İran'a uygulanan yaptırımların hafiflemesi Türkiye'nin enerji ithalatında alternatif kanallar açabilir ve İran doğalgazının Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşınması gibi projeleri yeniden gündeme getirebilir. Ancak ABD-İran arasında yaşanacak sıcak bir temas, Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki askeri varlığını da etkileyebilir; zira bu bölgelerde İran destekli gruplarla zaman zaman çatışma yaşanıyor. Ankara, bir yandan Washington'la NATO müttefiki olarak koordinasyonu sürdürürken, diğer yandan Tahran'la enerji ve ticaret alanında iş birliğini korumak isteyecektir. Kısacası, Hürmüz'deki gerilim ve anlaşma süreci, Türkiye'nin bölgesel politikasında hem fırsat hem risk unsuru olarak öne çıkıyor.
