Avrupa Birliği (AB) dışişleri bakanları, güneş ışınımı değişikliği (SRM) olarak bilinen tartışmalı jeomühendislik yönteminin “önemli riskler” taşıdığı konusunda ilk kez ortak bir tutum belirledi. Climate Home News’un aktardığına göre, AB Konseyi’nin 18 Mart 2025 tarihli oturumunda kabul edilen bildiride, SRM teknolojilerinin “çevresel, sosyal ve jeopolitik açıdan öngörülemez sonuçlar doğurabileceği” vurgulandı. Bu adım, hem araştırmaların durdurulmasını savunanları hem de daha fazla araştırma yapılmasını isteyenleri memnun etti. Zira bildiri, SRM’nin potansiyel faydalarını tamamen reddetmezken, “bu teknolojilerin geliştirilmesi veya kullanılmasına yönelik herhangi bir kararın sağlam bilimsel kanıtlara ve kapsamlı bir risk değerlendirmesine dayanması gerektiğini” belirtti.
Gelişmenin Arka Planı: Jeomühendislik Tartışmaları
Güneş jeomühendisliği, Dünya’ya ulaşan güneş ışığının bir kısmını uzaya geri yansıtarak küresel sıcaklıkları düşürmeyi amaçlayan bir dizi tekniği kapsıyor. En çok tartışılan yöntemlerden biri, stratosfere sülfat aerosolleri enjekte ederek volkanik patlamaların soğutma etkisini taklit etmek. Ancak bu teknolojinin kontrolsüz iklim değişikliklerine, ozon tabakasına zarar vermesine ve bölgesel yağış düzenlerini bozmasına yol açabileceğine dair ciddi endişeler bulunuyor. AB’nin bu adımı, özellikle ABD merkezli bazı özel kuruluşların ve birkaç akademik grubun SRM saha deneyleri yapma çabalarının arttığı bir döneme denk geldi. Harvard Üniversitesi’nin yakın zamanda iptal edilen SCoPEx projesi, bilimsel toplulukta bu alandaki etik ve yönetişim eksikliklerine dikkat çekmişti. AB bildirisi, SRM araştırmalarının şeffaf ve kapsayıcı uluslararası çerçeveler altında yürütülmesi çağrısında bulunarak, bu eksikliğe işaret ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: İklim Diplomasisinde Yeni Cephe
SRM konusu, küresel iklim diplomasisinde giderek daha fazla bölünmeye yol açıyor. Gelişmekte olan ülkeler, bu teknolojilerin zengin ülkeler tarafından emisyon azaltımını ertelemek için bir bahane olarak kullanılmasından endişe ediyor. Afrika ülkeleri ve ada devletleri, SRM’nin olası yan etkilerine karşı en savunmasız bölgeler arasında sayılıyor. Öte yandan, Çin ve Rusya’nın SRM konusundaki araştırmalarına hız verdiğine dair raporlar, teknolojinin askeri veya jeopolitik bir araç olarak kullanılabileceği korkusunu artırıyor. AB’nin bu bildirisi, Avrupa’nın iklim değişikliğiyle mücadelede teknolojik çözümlere değil, emisyon azaltımına odaklanma konusundaki kararlılığını teyit ediyor. Ancak bilim camiası, SRM’nin etkileri hakkında hâlâ büyük belirsizlikler olduğunu ve bu nedenle daha fazla araştırma yapılması gerektiğini savunuyor. Örneğin, Nature dergisinde yayımlanan bir makale, stratoferik aerosollerin küresel gıda üretimini beklenmedik şekilde etkileyebileceğini ortaya koyuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Akdeniz havzasında iklim değişikliğinin etkilerini en yoğun hisseden ülkelerden biri olarak SRM tartışmalarını yakından izlemeli. AB’nin bu uyarısı, Türkiye’nin jeomühendislik konusunda ulusal bir pozisyon belirlemesi için bir fırsat sunuyor. Zira Türkiye, tarım ve su kaynakları üzerindeki olası riskler nedeniyle SRM’ye ihtiyatlı yaklaşmalı; ancak aynı zamanda bu alandaki bilimsel araştırmalarda yer alarak küresel karar alma süreçlerinde söz sahibi olmalıdır. Ayrıca, Türkiye’nin enerji bağımlılığı ve yenilenebilir enerji potansiyeli, iklim değişikliğiyle mücadelede teknolojik kısayollar yerine emisyon azaltımına odaklanmasını gerektiriyor.
