Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Rusya'nın Karadeniz'de tarım ürünleri taşıyan gemilere yönelik saldırılarda ateşkes yapmaya “hazır olmadığını” söyledi. Moskova yönetimi ise, varılacak herhangi bir anlaşmanın Rus rafinerilerine ve boru hatlarına yönelik saldırıları da kapsamasını talep ediyor. Zelenskiy'nin açıklaması, Kiev'in bağımsızlık gününün arifesinde, 24 Ağustos'ta yaptığı basın toplantısında geldi. Ukrayna lideri, Rusya'nın tutumunun, Karadeniz'deki tahıl koridorunun güvenliğine yönelik çabaları engellediğini vurguladı.
Gelişmenin Arka Planı
Karadeniz Tahıl Girişimi, Temmuz 2022'de Türkiye ve Birleşmiş Milletler'in arabuluculuğuyla imzalanmış, Ukrayna'nın tahıl ihracatına güvenli bir koridor sağlamayı amaçlamıştı. Ancak Rusya, Temmuz 2023'te anlaşmadan çekilmiş ve ardından Ukrayna'nın liman kentleri Odessa, Çornomorsk ve Pivdennıy'a yönelik saldırılarını artırmıştı. Ukrayna, bu saldırılara rağmen kendi oluşturduğu alternatif bir koridorla tahıl sevkiyatını sürdürmeye çalışıyor. Zelenskiy, Rusya'nın ateşkes yerine kendi enerji altyapısını korumayı önceliklendirdiğini belirterek, “Onlar sadece kendi çıkarlarını düşünüyor, küresel gıda güvenliğini değil” dedi. Kiev yönetimi, Rusya'nın tahıl anlaşmasını kendi saldırılarını durdurma karşılığında kullanmaya çalıştığını savunuyor.
Ukrayna, bu yıl hasat edilen tahılın büyük bölümünü deniz yoluyla ihraç etmeyi hedefliyor. Ancak Rusya'nın limanlara ve gemilere yönelik tehditleri, sigorta şirketlerinin primlerini artırmasına ve bazı tüccarların riskli sularda seyrüseferden kaçınmasına neden oluyor. Ukrayna Tarım Politikası Bakanlığı verilerine göre, ülke 2023-2024 pazarlama yılında yaklaşık 50 milyon ton tahıl ihraç etti; bu miktarın büyük kısmı demiryolu ve karayoluyla Avrupa ülkelerine taşındı. Ancak deniz yolu, Ukrayna'nın en verimli ihracat rotası olmaya devam ediyor ve tahıl gelirleri ülke ekonomisi için hayati önem taşıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Karadeniz'deki tahıl sevkiyatı, sadece Ukrayna ekonomisi için değil, küresel gıda güvenliği açısından da kritik. Ukrayna, dünya ayçiçek yağı ihracatının yaklaşık yarısını, buğday ve mısır ihracatının da önemli bir kısmını karşılıyor. Özellikle Afrika, Orta Doğu ve Güney Asya ülkeleri, Ukrayna tahılına bağımlı durumda. Rusya'nın anlaşmadan çekilmesi, buğday fiyatlarında dalgalanmalara yol açmış ve gelişmekte olan ülkelerde gıda enflasyonunu tetiklemişti. Birleşmiş Milletler, tahıl koridorunun yeniden canlandırılması için diplomatik çabalarını sürdürüyor. Ancak Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Batı'nın Rus bankalarının SWIFT sistemine yeniden bağlanması ve tarım makineleri yedek parça ihracatına izin verilmesi gibi taleplerini öne sürüyor.
Uzmanlar, Rusya'nın bu taleplerinin kabul edilmesi halinde, tahıl anlaşmasının kapsamının genişleyerek enerji altyapısına yönelik saldırıları da kapsayabileceğini belirtiyor. Bu durum, Ukrayna'nın Rusya'nın enerji tesislerine yönelik insansız hava aracı (İHA) saldırılarıyla mücadelesini zayıflatabilir. Ukrayna, son aylarda Rusya'nın petrol rafinerilerine ve boru hatlarına yönelik saldırılarını artırarak, Rusya'nın askeri lojistiğini ve enerji ihracat gelirlerini hedef alıyor. Kiev, bu saldırıların savaşın seyrini değiştirmede etkili olduğunu iddia ediyor. Ancak Moskova, bu saldırıların uluslararası hukuku ihlal ettiğini savunuyor ve tahıl anlaşmasını bu çerçevede bir pazarlık kozu olarak kullanıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Karadeniz Tahıl Girişimi'nin kurulmasında ve sürdürülmesinde kilit rol oynamıştı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, anlaşmanın yeniden canlandırılması için taraflar arasında mekik diplomasisi yürütüyor. Rusya'nın ateşkese yanaşmaması, Türkiye'nin arabuluculuk çabalarını zora sokuyor. Ancak Ankara, hem Ukrayna hem de Rusya ile iyi ilişkilerini koruyarak iki tarafı da masada tutmaya çalışıyor. Türkiye ayrıca, tahıl koridorunun güvenliği sayesinde Karadeniz'deki istikrarın sağlanmasını kendi çıkarları açısından önemli görüyor. Gıda fiyatlarındaki artış, Türkiye gibi tahıl ithalatçısı ülkeleri doğrudan etkiliyor; bu nedenle Ankara, anlaşmanın canlandırılması için diplomatik girişimlerini sürdürüyor. Rusya'nın tutumu, Türkiye'nin bölgedeki denge politikasını test ediyor.
