Zambiya, küresel yenilenebilir enerji dönüşümü için hayati önem taşıyan kritik maden yataklarını hızla geliştirmeye hazırlanırken, geçmişteki madencilik faaliyetlerinin yol açtığı çevre kirliliği ve bir maden sahasındaki büyük zehirli atık sızıntısı, ülkenin yeni zenginlik arayışının insanlar ve doğa için ağır bir bedel getirebileceği endişelerini artırıyor. Ülke, özellikle bakır, kobalt ve manganez gibi temiz enerji teknolojilerinde kullanılan madenlerde dünyanın en zengin rezervlerinden bazılarına sahip. Ancak on yıllardır süren madencilik, toprağı, suyu ve havayı kurşun, cıva ve diğer ağır metallerle kirletti. Şimdi hükümet, ekonomik büyümeyi hızlandırmak ve yoksullukla mücadele etmek için yeni maden sahaları açarken, çevreciler ve yerel topluluklar, geçmişin hatalarının tekrarlanmasından korkuyor. Özellikle 2022’de Mopani Bakır Madeni’nde meydana gelen ve binlerce kişiyi etkileyen siyanür sızıntısı, madencilik faaliyetlerinin potansiyel felaket boyutunu gözler önüne serdi.
Bakır Kemeri’nin Zehirli Mirası
Zambiya’nın kuzeyindeki “Bakır Kemeri” bölgesi, ülkenin madencilik tarihinin kalbi. Burada 20. yüzyılın başlarından beri süren yoğun madencilik, bugün birçok kasaba ve köyde toprağın ve su kaynaklarının ağır metallerle kirlenmesine neden oldu. Özellikle başkent Lusaka’nın hemen dışındaki Kabwe şehri, dünyanın en kirli yerlerinden biri olarak biliniyor. Eski bir kurşun-çinko madeni sahası, çevredeki toprağı ve suyu yüksek dozda kurşunla zehirledi. Birleşmiş Milletler Çocuk Fonu UNICEF’e göre, Kabwe’deki çocukların yüzde 95’inden fazlasının kanında tehlikeli seviyelerde kurşun bulunuyor. Bu durum, zeka geriliği, büyüme bozuklukları ve diğer sağlık sorunlarına yol açıyor. Madencilik şirketleri temizlik çalışmaları yürütse de kirlilik o kadar yaygın ki, tamamen temizlenmesi onlarca yıl alabilir.
Yeni maden projeleri, bu zehirli mirasa yenilerini ekleme riski taşıyor. Zambiya hükümeti, yatırımları çekmek için çevresel düzenlemeleri gevşetmekle eleştiriliyor. Ülke, Dünya Bankası verilerine göre 15 milyon nüfusunun yaklaşık yüzde 60’ının günde 2 dolardan az bir gelirle yaşadığı bir yoksullukla boğuşurken, madencilik gelirleri kritik öneme sahip. Ancak çevre örgütleri, bu kısa vadeli ekonomik kazancın uzun vadeli sağlık ve ekoloji maliyetinin çok daha ağır olacağını vurguluyor. Örneğin, Mopani’deki siyanür sızıntısı, Kafue Nehri’ni 20 kilometre boyunca kirletti ve balık ölümlerine neden oldu; bölge halkı için temel protein kaynağı olan balıkçılık zarar gördü.
Küresel Yeşil Dönüşümün Gölgesi
Zambiya’nın madenleri, küresel ölçekte ele alındığında daha da kritik bir anlam kazanıyor. Dünya, iklim değişikliğiyle mücadele için fosil yakıtlardan yenilenebilir enerjiye geçerken, elektrikli araç bataryaları, rüzgar türbinleri ve güneş panelleri için gerekli olan bakır, kobalt ve diğer minerallere olan talep patlıyor. Uluslararası Enerji Ajansı’na göre, temiz enerji teknolojileri için mineral talebi 2050’ye kadar dört katına çıkabilir. Bu talep, Zambiya gibi gelişmekte olan ülkeleri, doğal kaynaklarını hızla tüketme baskısı altına sokuyor.
Batılı ülkeler ve Çin, bu minerallerde arz güvenliğini sağlamak için Zambiya’ya yatırım yapıyor. Özellikle Çinli şirketler, ülkede büyük maden sahalarına sahip. Ancak bu yatırımların çevresel ve sosyal etkileri sıklıkla eleştiriliyor. Örneğin, Çin’in devlet şirketi CNMC’nin işlettiği Chambishi Bakır Madeni, atık yönetimi ve su kirliliğiyle ilgili uyarılar alıyor. Zambiya hükümeti, son yıllarda daha sıkı çevresel standartlar getirse de uygulamada zorluklar yaşanıyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı, gelişmekte olan ülkelerdeki madencilik projelerinde şeffaflık ve topluluk katılımının artırılmasını önerirken, Zambiya’daki sivil toplum örgütleri de benzer taleplerde bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Zambiya’daki bu gelişmeler, Türkiye açısından doğrudan bir etki yaratmasa da küresel temiz enerji dönüşümü ve kritik maden tedarik zincirleri bağlamında önem taşıyor. Türkiye, elektrikli araç bataryaları ve yenilenebilir enerji teknolojilerinde ithalata bağımlı olduğu için Zambiya gibi ülkelerden sağlanan hammaddelerin istikrarı, Türk sanayisini dolaylı yoldan etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye’nin Afrika’daki diplomatik ve ekonomik ilişkilerini güçlendirdiği bir dönemde, Zambiya’daki madencilik projelerinde yaşanabilecek çevresel felaketler, bölgesel istikrarı bozabilir; bu da Türkiye’nin yatırım yaptığı veya insani yardım sağladığı bölgelerde dolaylı sonuçlar doğurabilir. Son olarak, Türkiye Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın kendi madencilik ve sanayi tesislerinde benzer çevresel risklere karşı politikalar geliştirmesi gerektiğini hatırlatıyor.
