Dünyanın en büyük kurşun madenlerinden birinin kapanmasının üzerinden 30 yıl geçmesine karşın, Zambiya’nın Kabwe kentinde yaşayan binlerce aile, madenin yol açtığı kurşun kirliliğinin etkileriyle mücadele etmeye devam ediyor. İnsan hakları gruplarının da desteğiyle aileler, Afrika Kalkınma Bankası ve hükümet yetkililerini kirliliğin temizlenmesi ve mağdurlara tazminat ödenmesi için harekete geçmeye çağırıyor. Özellikle çocuklarda görülen yüksek kurşun seviyeleri, kentte sağlık krizine yol açmış durumda.
Kabwe'nin Zehirli Mirası
Kabwe, 1902'den 1994'e kadar işletilen ve yılda ortalama 18.000 ton kurşun üreten bir madenin ev sahibiydi. Maden kapatıldığında geride 2,5 milyon ton ağır metal içeren atık bıraktı. Bugün bu atıklar, rüzgâr ve yağmurla yerleşim alanlarına yayılıyor; toprak ve su kaynaklarını zehirliyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı verilerine göre Kabwe'de yaşayan çocukların yüzde 80'inde kan kurşun seviyesi güvenli sınırın çok üzerinde. Bu durum, zihinsel gelişim geriliği, böbrek hasarı ve sinir sistemi bozukluklarına yol açıyor.
Madenin eski işletmecisi Anglo American Corporation, kapanışta herhangi bir çevresel rehabilitasyon yapmadı. Yerel halk ise yıllardır temizlik çalışmalarının yetersiz olduğunu ve hükümetin soruna kayıtsız kaldığını belirtiyor. 2022'de başlatılan bir temizlik projesi, kapsamı ve bütçesi nedeniyle eleştiriliyor; bölgenin sadece yüzde 10'unda temizlik yapılabildiği ifade ediliyor.
Küresel Bir Çevre ve Sağlık Krizi
Kabwe örneği, gelişmekte olan ülkelerdeki madencilik faaliyetlerinin uzun vadeli çevresel ve sağlık etkilerini gözler önüne seriyor. Dünya genelinde benzer durumdaki bölgelerde (Peru'daki Cerro de Pasco, Avustralya'daki Broken Hill gibi) kurşun kirliliğiyle mücadele sürüyor. Ancak Afrika Kalkınma Bankası'nın Kabwe'ye yönelik 65 milyon dolarlık temizlik fonu, kirliliğin boyutu karşısında yetersiz kalıyor. İnsan hakları grupları, madencilik şirketlerinin kapanış sonrası sorumluluklarını yerine getirmesi için uluslararası yasal düzenlemelerin güçlendirilmesi gerektiğini vurguluyor. Ayrıca, Dünya Sağlık Örgütü, kurşun maruziyetinin her yıl dünya genelinde 1 milyondan fazla ölüme yol açtığını ve bunların çoğunun gelişmekte olan ülkelerde gerçekleştiğini rapor ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, özellikle Ege ve Karadeniz bölgelerinde maden atıkları ve ağır metal kirliliği sorunlarıyla karşı karşıya olan bir ülke. Kabwe örneği, maden kapanışlarının ardından çevresel rehabilitasyon ve sağlık taramalarının ne kadar kritik olduğunu hatırlatıyor. Türkiye'deki eski maden sahalarında benzer riskler bulunuyor. Ayrıca, Türkiye'nin Afrika ülkeleriyle artan ticareti ve yatırımları kapsamında, çevre standartlarının uygulanması konusunda daha etkin bir rol üstlenmesi, hem bölgesel itibarını güçlendirir hem de gelecekteki olası hukuki sorumlulukların önüne geçebilir.
