Hindistan'ın Gujarat eyaletindeki Gir Ulusal Parkı'nda mayıs sonunda sekiz nesli tükenmekte olan Asya aslanı (Panthera leo persica) hayatını kaybetti. Yetkililer ilk olarak ölümlerin daha önce bölgedeki aslanları öldüren kene kaynaklı bir paraziter hastalıktan kaynaklandığından şüphelendi. Ancak Gujarat hükümetinin hafta sonu yaptığı açıklamaya göre, aslanların gerçek katili aşırı sıcaklardı. Sıcaklıkların 45 santigrat dereceyi aştığı bölgede, aslanların susuz kaldığı ve vücut ısılarını düzenleyemediği için öldükleri belirlendi. Bu olay, iklim değişikliğinin etkisiyle giderek daha sık ve şiddetli hale gelen sıcak hava dalgalarının sadece insanları değil, hayvanları da tehdit ettiğini bir kez daha gözler önüne serdi.
Sıcak Hava Dalgaları ve Yaban Hayatı
Gir Ulusal Parkı, dünyada vahşi doğada kalan son Asya aslanı popülasyonuna ev sahipliği yapıyor. Yaklaşık 674 aslanın yaşadığı parkta, 2018 yılında da benzer bir sıcak hava dalgasında 23 aslan telef olmuştu. O dönemde yetkililer ölümleri kene kaynaklı bir virüse bağlamış, ancak yapılan otopsiler aşırı sıcak ve susuzluğun asıl neden olduğunu göstermişti. Uzmanlar, sıcak hava dalgalarının hayvanlar üzerindeki etkilerinin genellikle göz ardı edildiğini belirtiyor. Oysa memeliler, kuşlar, sürüngenler ve hatta böcekler sıcaklık artışına karşı savunmasız. Özellikle büyük memeliler, vücut ısılarını düzenlemek için suya ve gölgeye ihtiyaç duyuyor; aşırı sıcakta bu kaynaklar tükendiğinde ölümler kaçınılmaz oluyor.
Bu soruna çözüm bulmak amacıyla, bilim insanları yaban hayatı için sıcak hava dalgası erken uyarı sistemleri geliştirmeye başladı. Yeni bir tahmin aracı, meteorolojik verileri hayvan türlerinin fizyolojik toleranslarıyla birleştirerek, hangi bölgelerde hangi hayvanların risk altında olduğunu önceden belirleyebiliyor. Bu sayede park yetkilileri, sıcak hava dalgası öncesinde su kaynaklarını artırmak, gölgelik alanlar oluşturmak veya hayvanları daha serin bölgelere yönlendirmek gibi önlemler alabilecek.
Küresel Boyutta Sıcak Hava Dalgası Tehdidi
Dünya genelinde sıcak hava dalgaları giderek daha yaygın hale geliyor. 2022 yılında Avrupa'yı vuran sıcak hava dalgasının 60 binden fazla insanın ölümüne neden olduğu tahmin ediliyor. Ancak hayvanlar üzerindeki etkileri daha az belgelenmiş durumda. Avustralya'da 2018-2019 yazında yaşanan sıcak hava dalgasında binlerce yarasa ve kuşun öldüğü, deniz kaplumbağalarının yuvalama alanlarının sıcaklık nedeniyle cinsiyet dengesinin bozulduğu biliniyor. Afrika'da ise filler ve gergedanlar, su kaynaklarının kurumasıyla birlikte daha kısa mesafelerde bile hayatta kalma mücadelesi veriyor.
İklim değişikliği projeksiyonları, sıcak hava dalgalarının sıklığının ve şiddetinin artacağını gösteriyor. Bu durum, özellikle nesli tükenmekte olan türler için varoluşsal bir tehdit oluşturuyor. Yeni geliştirilen erken uyarı sistemleri, koruma çalışmalarına önemli bir katkı sağlayabilir. Benzer sistemler insanlar için zaten kullanılıyor; örneğin meteoroloji kurumları sıcak hava dalgası uyarıları yayınlayarak halkı bilinçlendiriyor. Hayvanlar için de benzer bir sistemin yaygınlaştırılması, hem vahşi yaşamı korumak hem de ekosistemlerin dengesini sürdürmek açısından kritik önem taşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Akdeniz iklim kuşağında yer alması nedeniyle sıcak hava dalgalarına karşı hassas bir bölgede bulunuyor. Son yıllarda özellikle Ege ve Akdeniz kıyılarında sıcaklık rekorları kırılırken, yaban hayatı da bu durumdan etkileniyor. Türkiye'deki milli parklar ve doğal sit alanlarında yaşayan yaban keçisi, vaşak ve kartal gibi türler, aşırı sıcaklarda su kaynaklarının azalmasıyla tehdit altında. Ayrıca, Türkiye'deki sulak alanların kuruması, göçmen kuşların dinlenme ve beslenme alanlarını daraltıyor. Bu gelişme, Türkiye'nin de iklim değişikliğine uyum stratejileri kapsamında, yaban hayatı için erken uyarı sistemleri geliştirmesi gerektiğini gösteriyor. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü'nün benzer bir tahmin aracını Türkiye'ye uyarlaması, hem biyolojik çeşitliliğin korunmasına hem de turizm açısından önemli olan doğal alanların sürdürülebilirliğine katkı sağlayabilir.
