ABD Yüksek Mahkemesi'nin, Bayer'in Roundup herbisitinin kansere neden olduğu iddialarına karşı şirketi koruyan kararının hemen ardından, Çevre Koruma Ajansı (EPA) altı farklı pestisit aktif maddesinin kullanımına onay verdi ya da mevcut onayları genişletti. Bu karar, çevre ve sağlık örgütlerinin yoğun tepkisine yol açarken, tarım ilacı endüstrisi ile düzenleyici kurumlar arasındaki ilişkiyi yeniden gündeme taşıdı. Onaylanan maddeler arasında, birçok ülkede yasaklı olan neonikotinoidler ve paraquat gibi yüksek toksisiteye sahip kimyasallar bulunuyor.
Gelişmenin Arka Planı
Haziran 2024'te ABD Yüksek Mahkemesi, Bayer'in Roundup herbisitindeki aktif madde glifosatın kansere yol açtığı iddialarıyla ilgili olarak eyalet mahkemelerinde açılan davalarda, şirketin federal yasalarla korunduğu yönünde karar verdi. Mahkeme, EPA'nın glifosatın güvenli olduğu yönündeki değerlendirmesinin, eyalet düzeyindeki farklı düzenlemeleri geçersiz kıldığını belirtti. Bu karar, Bayer'in karşı karşıya olduğu binlerce davada önemli bir savunma hattı oluştururken, çevre aktivistleri tarafından 'şirketlere dokunulmazlık zırhı' olarak eleştirildi.
Karardan sadece haftalar sonra EPA, 2019-2024 yılları arasında askıda olan veya sınırlı kullanımda bulunan altı pestisitin kaydını yeniledi veya kullanım alanını genişletti. Bunlar arasında arı kolonileri için yüksek risk oluşturan klotianidin, tiametoksam ve imidakloprid gibi neonikotinoidler; akciğer ödemi ve böbrek yetmezliğiyle bağlantılı paraquat; hormonal bozucu etkileri olduğu bilinen atrazin; ve nörotoksin olarak bilinen klorpirifos yer alıyor. EPA, onayları gerekçelendirirken 'tarımsal üretkenliğin sürdürülmesi' ve 'gıda fiyatlarının kontrol altında tutulması' gibi ekonomik argümanlara atıfta bulundu.
EPA'nın kararı, Ajansın kendi Bilimsel Danışma Panelinin (SAP) bazı pestisitler için 'yetersiz veri' uyarısına rağmen geldi. Örneğin, klorpirifos için 2021'de yapılan bir SAP toplantısında, çocuklarda nörogelişimsel hasar riskine dair kanıtların yeterli olduğu belirtilmişti. Ancak EPA, endüstri lobisinin etkisiyle bu uyarıları dikkate almadığı yönünde eleştiriliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD'nin bu kararı, küresel pestisit ticareti ve düzenlemeleri üzerinde dalga etkisi yaratma potansiyeli taşıyor. Avrupa Birliği, 2018 yılında neonikotinoidlerin açık alan kullanımını yasaklamış, 2023'te ise klorpirifos için kalıcı bir yasak getirmişti. Benzer şekilde, Çin, Brezilya ve Hindistan gibi büyük tarım üreticileri de bazı pestisitleri kademeli olarak yasaklama yoluna gitmişti. EPA'nın onayları, bu ülkelerdeki düzenleyici kurumlar üzerinde baskı oluşturabilir; ancak çevre örgütleri, ABD'nin bu kararının uluslararası sözleşmelere aykırı olduğunu savunuyor. Stockholm Sözleşmesi ve Rotterdam Sözleşmesi, bazı pestisitlerin sınır ötesi taşınımını ve gelişmekte olan ülkelere ihracatını düzenliyor. EPA'nın onayladığı paraquat, bu sözleşmeler kapsamında 'ön bildirimli onay' gerektiren maddeler listesinde yer alıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, tarım ilacı kullanımında dünya ortalamasının üzerinde bir yoğunluğa sahip. ABD'de onaylanan bu pestisitlerin bir kısmı Türkiye'de de ruhsatlı ve yaygın olarak kullanılıyor. EPA'nın kararı, Türkiye'deki düzenleyici kurumlar (Tarım ve Orman Bakanlığı) için bir referans oluşturabilir; ancak AB uyum süreci kapsamında Türkiye'nin AB standartlarına yaklaşması beklenir. Bu durum, Türkiye'nin ihracat pazarlarında (özellikle AB) rekabet gücünü etkileyebilir. Öte yandan, Türkiye'de pestisit kalıntılarına ilişkin denetimlerin artırılması ve yasaklı maddelerin takibi, gıda güvenliği ve halk sağlığı açısından önem taşıyor. Küresel pestisit ticaretindeki bu gelişme, Türkiye'nin tarım politikalarında daha sürdürülebilir ve sağlık odaklı bir dönüşümü zorunlu kılıyor.
