Ukrayna, savaşın ortasında tarım sektörünü yalnızca ekonomik bir faaliyet olarak değil, aynı zamanda stratejik bir araç, diplomatik bir kaldıraç ve ulusal bir miras olarak konumlandırıyor. War on the Rocks bünyesinde yayımlanan "The Ukraine Compass" bülteninin bu haftaki sayısı, Ukrayna medyasından seçilmiş makalelerle yerel bakış açısını yansıtıyor. Analizler, Ukrayna tarımının savaşın gidişatını nasıl etkilediğini, küresel gıda güvenliğindeki kritik rolünü ve diplomatik müzakerelerde nasıl bir pazarlık unsuru haline geldiğini inceliyor.
Gelişmenin Arka Planı
Rusya'nın Şubat 2022'de başlattığı geniş çaplı işgal, Ukrayna tarımını doğrudan hedef aldı. Milyonlarca ton tahıl Karadeniz limanlarında mahsur kaldı, tarlalar mayınlandı ve depolama tesisleri vuruldu. Ukrayna, dünyanın en büyük ayçiçek yağı, mısır ve buğday ihracatçılarından biri olarak, küresel gıda tedarik zincirinde hayati bir konuma sahip. Savaşın ilk aylarında Karadeniz üzerinden ihracatın durması, başta Orta Doğu ve Afrika olmak üzere birçok ülkede gıda fiyatlarının fırlamasına ve kıtlık riskinin artmasına yol açtı. Türkiye ve Birleşmiş Milletler'in arabuluculuğunda Temmuz 2022'de imzalanan Karadeniz Tahıl Girişimi, Ukrayna'nın 32 milyon tondan fazla tarım ürününü dünya piyasalarına ulaştırmasını sağladı. Ancak Rusya, Temmuz 2023'te anlaşmadan çekilerek Karadeniz'de yeniden abluka tehdidi oluşturdu.
Ukrayna yönetimi, tarımı yalnızca ekonomik bir sektör olarak değil, aynı zamanda uluslararası alanda bir güç gösterisi olarak görüyor. Tarım ürünleri ihracatı, savaşın finansmanında önemli bir döviz kaynağı oluştururken, aynı zamanda Ukrayna'nın küresel gıda güvenliğine katkısını vurgulayarak Batılı müttefiklerden siyasi destek almasını sağlıyor. Öte yandan, Rusya'nın Ukrayna limanlarını ve tahıl altyapısını hedef alan saldırıları, savaşın sivil altyapıya yönelik yıkıcı boyutunu da gözler önüne seriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Ukrayna tarımının stratejik önemi, bölgesel ve küresel düzeyde yankı buluyor. Karadeniz Tahıl Girişimi'nin askıya alınması, Ukrayna'yı alternatif ihracat rotaları aramaya itti. Tuna Nehri üzerindeki limanlar ve demiryolu hatları kapasite artırımına gidilirken, Romanya ve Polonya üzerinden geçen transit yollar önem kazandı. Ancak bu rotalar, maliyet ve lojistik açıdan Karadeniz rotasına göre daha dezavantajlı. Mayıs 2023'te AB, Ukrayna'nın komşu ülkelere tahıl ihracatına yönelik kısıtlamaları kaldırsa da, Polonya, Slovakya ve Macaristan gibi ülkeler kendi çiftçilerini korumak adına tek taraflı ambargolar uygulamaya devam ediyor.
Ukrayna, Batı silahlarının yanı sıra tarım ürünlerini de bir savaş aracı olarak kullanmaya çalışıyor. Rus işgali altındaki bölgelerde tarım arazileri yeniden ele geçirilmeye çalışılırken, Ukrayna ordusu Karadeniz'deki Rus savaş gemilerini hedef alarak tahıl koridorunu güvence altına almaya çalışıyor. Ayrıca, Ukrayna tarım ürünlerinin izlenebilirliği ve sertifikasyonu, uluslararası pazarlarda Rus propaganda bahanelerine karşı bir savunma mekanizması oluşturuyor. Küresel gıda fiyatları, Ukrayna'daki gelişmelere duyarlılığını korurken, Rusya'nın gıda ve gübre ihracatına yönelik kısıtlamaları da enerji benzeri bir silaha dönüşme riski taşıyor. Bu bağlamda, Ukrayna tarımı sadece ulusal bir mesele değil, uluslararası istikrarın bir sınaması haline gelmiş durumda.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Karadeniz Tahıl Girişimi'ndeki arabulucu rolüyle Ukrayna tarımının küresel pazarlara erişiminde stratejik bir konum elde etmişti. Anlaşmanın askıya alınması, Türkiye'nin bölgesel etkisini sınırlasa da, Tahıl Girişimi'nin yeniden canlandırılması veya benzeri bir mekanizmanın kurulması için yürütülen diplomatik çabalarda Türkiye hâlâ kilit bir aktör. Ayrıca, Ukrayna tarım ürünlerinin alternatif rotalar üzerinden sevk edilmesi, Türk şirketlerine lojistik ve ticaret alanında yeni fırsatlar yaratabilir. Ancak Rusya'nın tahıl anlaşmasını bir pazarlık kozu olarak kullanması, Türkiye'nin Rusya ile Batı arasındaki denge politikasını zorluyor. Öte yandan, Ukrayna'nın tarım potansiyelinin uzun vadede Türkiye'nin gıda ithalatı ve enerji bağımsızlığı hedefleriyle örtüşen alanlar da bulunuyor. Türkiye, bu krizi aşmak için hem arabuluculuğunu sürdürmeli hem de alternatif tedarik zincirlerini güvence altına almalıdır.
