Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), İran’ın nükleer programına ilişkin “güçlü bir doğrulama ve denetim” mekanizması kurulması gerektiğini vurguladı. Ajansın bu açıklaması, ABD ile İran arasında ateşkes müzakereleri devam ederken tarafların birbirlerine yönelik sert söylemlerle dolu “söz savaşı” yürüttüğü bir döneme denk geldi. UAEA Başkanı Rafael Grossi, Tahran’ın nükleer faaliyetlerinin şeffaf olması ve uluslararası toplumun endişelerini gidermesi için etkin bir denetim sisteminin hayati önem taşıdığını belirtti. İran’ın uranyum zenginleştirme seviyeleri ve nükleer tesislerine yönelik denetimlerde yaşanan aksaklıklar, ajansın son raporlarında endişe kaynağı olarak öne çıkmıştı.
Gelişmenin arka planı: Nükleer anlaşma ve gerilim
İran’ın nükleer programı, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) ile sınırlandırılmıştı. Ancak ABD’nin 2018’de anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulaması, Tahran yönetimini nükleer taahhütlerini adım adım askıya almaya itti. İran, uranyumu %60 saflığa kadar zenginleştirerek anlaşmayla belirlenen %3,67 sınırını aştı. UAEA, İran’ın geçmişteki bazı nükleer faaliyetleri hakkında tatmin edici yanıt alamadığını ve bu durumun denetim sürecini zorlaştırdığını kaydediyor. Grossi’nin son açıklamaları, Tahran’ın nükleer programının tam şeffaflıkla denetlenmesi ve olası askeri boyutlarının aydınlatılması için daha kapsamlı bir iş birliğine ihtiyaç duyulduğunu ortaya koyuyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Ortadoğu’da yangın riski
İran’ın nükleer programı, yalnızca ABD ile Tahran arasında değil, bölgesel dengeler açısından da kritik bir unsur. İsrail, İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasına kesinlikle izin vermeyeceğini defalarca dile getirdi ve bu hedefe yönelik askeri seçenekleri masada tutuyor. Suudi Arabistan başta olmak üzere Körfez ülkeleri, İran’ın nükleer faaliyetlerini yakından izlerken, bölgede olası bir nükleer silahlanma yarışı endişesi giderek artıyor. ABD’nin İran ile dolaylı müzakereleri ve ateşkes çabaları ise henüz somut bir sonuç vermiş değil. Uzmanlar, UAEA’nın denetim talebinin, diplomatik çözüm için bir baskı aracı olarak kullanılabileceğini, ancak taraflar arasındaki güvensizlik ortamının müzakereleri zorlaştırdığını belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran’ın nükleer programı, Türkiye’nin sınır komşusu olması ve bölgesel istikrar açısından doğrudan ilgi alanına giriyor. Türkiye, İran’ın nükleer silah edinmesine karşı olduğunu açıkça ifade ederken, diplomatik çözüm ve UAEA denetimlerini destekliyor. Olası bir askeri çatışma veya yaptırımların artması, Türkiye’nin enerji ticareti ve bölgesel güvenlik dengelerini etkileyebilir. Ayrıca, İran’daki nükleer gelişmelerin Suriye, Irak ve Kafkaslar’daki Türkiye’nin çıkarlarına yansımaları olabilir. Ankara, bu süreçte denge politikasını sürdürürken, UAEA’nın denetim taleplerini makul bularak Tahran’a şeffaflık çağrısında bulunmaya devam ediyor.
