Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Yönetim Kurulu, İran'ın uranyum stoklarını ayrıntılı bir şekilde raporlamasını talep eden bir kararı kabul etti. Karar, Tahran'ın nükleer faaliyetlerine ilişkin uluslararası endişelerin arttığı bir dönemde alındı. UAEA'nın Viyana'daki merkezinde düzenlenen toplantıda, 35 üyeli yönetim kurulu, İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stoklarının miktarı ve niteliği hakkında kapsamlı bilgi vermesini istedi. Karar, özellikle Batılı ülkelerin desteğini alırken, Rusya ve Çin çekimser kaldı. İran ise kararı 'siyasi bir manevra' olarak nitelendirdi ve nükleer programının barışçıl olduğunu yineleyerek, UAEA ile iş birliği yapma konusundaki taahhüdünü sorguladı.
Gelişmenin arka planı
UAEA'nın bu kararı, İran'ın son aylarda uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırması ve uluslararası denetimlere tam erişim izni vermemesi üzerine geldi. Ajansın son raporlarına göre, İran'ın yüzde 60 saflıkta zenginleştirilmiş uranyum stoku, silah sınıfı seviye olan yüzde 90'a yaklaşmış durumda. Bu durum, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) çöküşünün ardından tırmanan bir krizin parçası. ABD'nin 2018'de anlaşmadan çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulaması, İran'ı nükleer taahhütlerini gevşetmeye itmişti. Karar, ayrıca İran'ın UAEA müfettişlerine belirli tesislerde erişim izni vermemesi ve geçmişteki açıklanmamış nükleer materyallerin kaynağına ilişkin soruları yanıtlamaması nedeniyle alındı. UAEA Başkanı Rafael Grossi, Tahran'ın iş birliği yapmamasının 'endişe verici' olduğunu ve ajansın doğrulama yeteneğinin zayıfladığını belirtti.
Bölgesel ve küresel boyut
Karar, Ortadoğu'da zaten yüksek olan gerilimi daha da artırdı. İsrail, İran'ın nükleer programını varoluşsal bir tehdit olarak görürken, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri de Tahran'ın faaliyetlerinden endişe duyuyor. Küresel ölçekte ise, bu karar ABD ve Avrupa Birliği'nin İran'a yönelik baskısını artırabilir. ABD Dışişleri Bakanlığı, kararı memnuniyetle karşılarken, 'İran'ın nükleer taahhütlerine uyması gerektiğini' vurguladı. Avrupa Birliği ise diplomasi kanallarının açık tutulmasından yana olduğunu belirtti. Öte yandan, Rusya ve Çin, kararın 'yapıcı olmadığını' ve müzakereleri baltaladığını savundu. Uzmanlar, UAEA'nın bu adımının, İran'ı müzakere masasına dönmeye zorlayabileceği gibi, aynı zamanda Tahran'ı daha sert önlemler almaya itebileceği yorumunda bulunuyor. İran'ın uranyum stoklarını raporlamaması durumunda, UAEA'nın konuyu Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne taşıması ve yeni yaptırımların gündeme gelmesi muhtemel.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin komşusu İran ile olan ilişkileri ve bölgesel güvenlik dengeleri açısından kritik öneme sahip. Türkiye, enerji ihtiyacının bir kısmını İran'dan karşılıyor ve iki ülke arasında ekonomik iş birliği mevcut. Ancak, İran'ın nükleer programının askeri boyut kazanması, Ortadoğu'da silahlanma yarışını tetikleyebilir ve Türkiye'nin güvenliğini doğrudan etkileyebilir. Türkiye, UAEA kararlarını genellikle desteklerken, İran'a yönelik aşırı yaptırımların bölgesel istikrarı bozabileceği endişesini taşıyor. Bu nedenle, Ankara'nın hem UAEA ile iş birliğini sürdürmesi hem de Tahran'la diyalog kanallarını açık tutması beklenir. Karar, aynı zamanda Türkiye'nin enerji güvenliği ve nükleer enerji politikaları açısından da yakından izlenmeli.
