Birleşmiş Milletler nükleer gözlemcisinin 35 üyeli Yönetim Kurulu, Çarşamba günü ABD destekli bir kararı kabul ederek İran'a kalan zenginleştirilmiş uranyum stoklarını bildirmesi ve denetçilerin bunları doğrulamasına izin vermesi çağrısında bulundu. Bu karar, Washington ile Tahran arasındaki müzakereleri zorlaştırabilir. Reuters'ın diplomatik kaynaklara dayandırdığı habere göre, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) Viyana'daki toplantısında alınan karar, İran'ın nükleer programına ilişkin endişeleri artırırken, ABD'nin İran'la nükleer anlaşmayı yeniden canlandırma çabalarını da tehdit ediyor.
Kararın arka planı ve detayları
ABD öncülüğünde hazırlanan taslak karar, UAEA'yı İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stoklarına ilişkin kapsamlı bir rapor hazırlamaya çağırıyor. Kararda, İran'ın stoklarının şeffaflığı konusundaki eksikliklerin giderilmesi ve denetçilere tam erişim sağlanması talep ediliyor. Diplomatik kaynaklara göre, oylamada 30 ülke lehte oy kullanırken, Rusya ve Çin başta olmak üzere 5 ülke çekimser kaldı. Rusya'nın çekimser kalması, Moskova'nın İran'la yakın ilişkileri ve nükleer müzakerelerdeki rolü göz önüne alındığında dikkat çekici. UAEA Başkanı Rafael Grossi, kararın uygulanmasının İran'ın işbirliğine bağlı olduğunu vurgularken, İran'ın henüz resmi bir yanıt vermediği belirtiliyor.
İran'ın uranyum stoklarının hacmi ve zenginleştirme seviyesi, uluslararası toplumun uzun süredir endişe duyduğu bir konu. 2015 nükleer anlaşması (Kapsamlı Ortak Eylem Planı, KOEP) İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlamıştı, ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve yaptırımları yeniden uygulamaya başlamasıyla İran, anlaşmanın taahhütlerini kademeli olarak ihlal etmeye başladı. Son raporlara göre, İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stoku %60 saflığa ulaşmış durumda, bu da silah sınıfı uranyum üretimine oldukça yakın. UAEA'nın son aylarda İran'daki denetim faaliyetlerini artırdığı biliniyor, ancak Tahran'ın denetçilere kısıtlı erişim izni vermesi endişeleri artırıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Bu karar, Orta Doğu'da nükleer gerilimleri tırmandırma potansiyeli taşıyor. İran'ın uranyum stoklarının şeffaflığı, İsrail ve Suudi Arabistan gibi bölgesel aktörler için kritik önemde. İsrail, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için askeri seçenekleri de masada tutarken, Suudi Arabistan da kendi nükleer programını başlatma sinyalleri veriyor. ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, İran'la müzakere yoluyla bir çözüm bulmayı hedefliyor ancak bu karar, müzakereleri zora sokabilir. İran, bu tür kararları 'yapıcı olmayan' olarak nitelendirirken, kararın ardından yeni bir müzakere takvimi belirsizliğini koruyor.
Küresel boyutta ise petrol piyasaları ve enerji güvenliği üzerinde etkiler görülebilir. İran'ın nükleer programına yönelik yaptırımların devam etmesi, İran'ın petrol ihracatını sınırlıyor ve küresel arzı daraltıyor. Ayrıca, İran'ın nükleer programı, Rusya ve Çin'in diplomatik dengelerini de etkiliyor. Rusya, İran'la askeri ve enerji işbirliğini artırırken, Çin de İran'dan petrol ithalatını sürdürüyor. UAEA'nın kararı, bu iki ülkenin İran'a yönelik tutumunu daha da netleştirebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin enerji güvenliği ve bölgesel istikrar açılarından doğrudan ilgilendiriyor. Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran da dahil olmak üzere komşu ülkelerden karşılıyor. İran'a yönelik yaptırımların sıkılaşması, doğalgaz ve petrol tedarikinde aksamalara yol açabilir. Ayrıca, Orta Doğu'da nükleer bir silahlanma yarışı Türkiye'nin güvenliğini tehdit ederken, Ankara'nın nükleer enerji programı da bu bağlamda değerlendirilebilir. Türkiye, nükleer silahların yayılmasına karşı olduğunu sık sık vurgularken, İran'ın nükleer programına yönelik diplomatik çözüm arayışlarını destekliyor. Bu krizde Türkiye, hem ABD hem de İran'la diyaloğunu sürdürerek arabulucu rolü üstlenebilir.
