Donald Trump'ın İran'a yönelik başlattığı ekonomik ve askeri gerilim, resmen sona ermiş olsa da, küresel para politikaları üzerindeki yansımaları yıllar boyunca hissedilecek. Eski ABD Başkanı'nın Tahran'a uyguladığı maksimum baskı politikası, yalnızca Orta Doğu'da değil, dünya genelinde merkez bankalarının faiz kararlarını şekillendiren bir faktör haline geldi. Bu süreçte artan jeopolitik riskler, enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar ve tedarik zincirlerinde yaşanan aksamalar, küresel enflasyonu körükleyerek faiz oranlarının tahmin edilenden daha uzun süre yüksek kalmasına neden oldu. Uzmanlar, bu etkilerin 2025 ve sonrasında da devam edeceğini öngörüyor.
Gerilimin Ekonomik Mirası
Trump yönetiminin 2018'de İran nükleer anlaşmasından çekilmesi ve ardından gelen yaptırımlar, petrol piyasalarında büyük bir belirsizlik yarattı. Bu belirsizlik, 2020'deki suikast ve misillemelerle daha da derinleşti. Her ne kadar Biden yönetimi diplomasiyi ön plana çıkarsa da, İran'ın nükleer programındaki ilerlemeler ve bölgesel milis güçleri üzerindeki etkisi, jeopolitik risk primini kalıcı olarak artırdı. Merkez bankaları, bu tür risklerin enflasyon üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturduğunu gördü ve bu nedenle faiz indirimlerine gitmekte temkinli davrandı. ABD Merkez Bankası (Fed), Avrupa Merkez Bankası (ECB) ve diğer büyük merkez bankaları, sıkı para politikalarını sürdürmeye devam ediyor.
Özellikle enerji fiyatları, İran geriliminin en belirgin yansıması oldu. Petrol ve doğalgaz fiyatları, herhangi bir arz kesintisi endişesiyle yükselirken, bu durum üretici ve tüketici fiyatlarına yansıdı. Küresel enflasyonun henüz hedeflenen seviyelere inmediği bir ortamda, faiz oranlarının düşürülmesi için gereken koşulların oluşması gecikiyor. Yatırımcılar, jeopolitik istikrarsızlığın devam ettiği sürece, merkez bankalarının faizleri kalıcı olarak düşürmeyeceğini fiyatlıyor.
Küresel Boyut ve Uzun Vadeli Etkiler
Bu durumun küresel ekonomide yarattığı en önemli sonuç, borçlanma maliyetlerinin yüksek seyretmesi. Gelişmiş ekonomilerde mortgage kredilerinden devlet tahvillerine kadar birçok alanda faiz oranları pandemi öncesinin oldukça üzerinde. Gelişmekte olan ülkeler ise daha da kırılgan bir konumda; yüksek faizler, bu ülkelerin dış borçlanma maliyetlerini artırıyor ve sermaye çıkışına neden oluyor. Ayrıca, yüksek faiz ortamı küresel büyümeyi de olumsuz etkiliyor. IMF, dünya ekonomisi için büyüme tahminlerini aşağı yönlü revize ederken, jeopolitik riskleri önemli bir faktör olarak sıralıyor. Trump'ın İran politikasının yarattığı bu jeopolitik istikrarsızlık, aslında tüm ülkelerin para politikalarını etkileyen küresel bir kamu malı haline geldi.
Bununla birlikte, etkilerin ne kadar süreceği konusunda farklı görüşler var. Bazı ekonomistler, İran ile yeniden bir nükleer anlaşmaya varılması halinde risk priminin düşebileceğini ve faizlerin beklenenden önce gerilemeye başlayabileceğini savunuyor. Ancak mevcut jeopolitik tablo, böyle bir anlaşmanın kısa vadede mümkün olmadığını gösteriyor. İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetleri ve bölgesel nüfuzunu koruma çabaları, Batı ile Tahran arasındaki güveni zedeledi. Bu nedenle, küresel faiz oranlarının mevcut seviyelerine yakın seyretmesi ve 2025 sonuna kadar düşüş trendine girmemesi bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Küresel faizlerin yüksek seyretmesi, Türkiye ekonomisi için kritik öneme sahip. Yüksek dış finansman ihtiyacı olan Türkiye, uluslararası piyasalardaki borçlanma maliyetlerinin artmasından doğrudan etkileniyor. Ayrıca, İran ile olan ticari ilişkileri ve enerji ithalatı, iki ülke arasındaki gerilimin devam etmesi halinde ek riskler oluşturabilir. Türkiye'nin merkez bankası da küresel faiz trendiyle uyumlu olmak zorunda kaldığından, yurt içi faiz oranları da yüksek kalıyor. Bu durum, yatırım ve tüketim üzerinde baskı yaparak büyümeyi sınırlıyor. Dolayısıyla, Trump'ın İran politikasının mirası, Türkiye'nin para politikası alanındaki manevra kabiliyetini de kısıtlıyor.
