ABD Başkanı Donald Trump'ın büyük bir diplomatik zafer olarak lanse ettiği İran ile barış görüşmeleri, daha 'müzakerelerin müzakeresi' aşamasında çıkmaza girdi. Trump yönetiminin Tahran yönetimine yönelik 'koşulsuz müzakere' çağrısı, İran'ın nükleer programı ve bölgesel faaliyetlerine ilişkin somut adımlar talep etmesi üzerine tıkandı. İki tarafın da pozisyonlarında esneme yapmaması, görüşmelerin başlamadan bitmesine yol açtı. ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo'nun aracı ülkeler kanalıyla yaptığı girişimler sonuçsuz kalırken, İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, 'Önce ambargoları kaldırın, sonra konuşuruz' diyerek masaya oturmayı reddetti.
Umutların kısa ömrü: 'Müzakerelerin müzakeresi' neden başarısız oldu?
Trump yönetimi, İran'ın nükleer anlaşmadan (JCPOA) çekilmesinin ardından yeni bir müzakere süreci başlatmak için yoğun çaba harcıyordu. Ancak bu çabalar, daha ilk adımda tıkandı. ABD tarafı, İran'ın balistik füze programını durdurması, bölgesel milis gruplarına verdiği desteği kesmesi ve uranyum zenginleştirmeyi sınırlaması gibi talepler öne sürdü. Tahran ise öncelikle Trump'ın 'maksimum baskı' politikasıyla uyguladığı petrol ambargosunun ve bankacılık yaptırımlarının tamamen kaldırılmasını şart koştu. Ara buluculuk yapan Umman ve Katar'dan gelen sinyaller, tarafların aslında masaya oturmaya istekli olduğunu ancak her iki tarafın da 'ilk adımı' atmaktan kaçındığını gösteriyor.
Trump'ın geçtiğimiz aylarda yaptığı 'İran'la anlaşmaya hazırım' açıklamaları, özellikle İran iç siyasetinde muhalif kanadı umutlandırmıştı. Ancak bu umutlar, ABD'nin somut bir adım atmaması ve İran Dini Lideri Ali Hamaney'in 'müzakere yasağı' koymasıyla söndü. Uzmanlar, bu 'müzakerelerin müzakeresi' sürecinin başarısızlığını Trump'ın seçim yılında bir dış politika başarısına ihtiyaç duymasına, İran'ın ise iç kamuoyuna 'ABD'ye boyun eğmediği' mesajı vermek istemesine bağlıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: İran gerilimi Ortadoğu'yu nasıl etkiliyor?
ABD-İran arasındaki bu gerilim, yalnızca iki ülkeyi değil, tüm Ortadoğu'yu etkiliyor. Suudi Arabistan ve BAE gibi İran karşıtı ülkeler, Trump yönetiminin Tahran'a yönelik sert tutumunu desteklerken, Katar ve Umman ise arabuluculuk rolünü üstlenmeye çalışıyor. Irak ve Suriye'de vekalet savaşları devam ederken, Yemen'deki İran destekli Husilerin saldırıları Suudi Arabistan'a yönelik tehdit oluşturuyor. Ayrıca, İran'ın nükleer faaliyetlerini hızlandırması, İsrail'i endişelendiriyor. Tel Aviv yönetimi, İran'ın nükleer silah sahibi olmasını engellemek için her türlü askeri seçeneği masada tuttuğunu açıkladı. Bu durum, bölgede yeni bir sıcak çatışma riskini artırıyor.
Küresel boyutta ise, ABD-İran gerilimi petrol fiyatlarında dalgalanmalara yol açıyor. Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol tankerlerine yönelik tehditler, dünya enerji piyasalarını tedirgin ediyor. Avrupa Birliği, INSTEX mekanizmasıyla İran'la ticareti sürdürmeye çalışsa da, ABD yaptırımlarının caydırıcılığı nedeniyle bu çabalar şimdiye kadar sınırlı kaldı. Çin ve Rusya ise İran'la enerji ve askeri işbirliğini artırarak ABD'ye karşı bir denge unsuru oluşturmaya çalışıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin enerji güvenliği ve komşu ülkelerdeki istikrar açısından kritik önem taşıyor. Türkiye, İran'dan doğal gaz ithal eden bir ülke olarak yaptırımların sıkılaşması durumunda enerji arzında sorun yaşayabilir. Ayrıca, İran'ın kuzeyindeki etnik gruplar ve PKK/PJAK bağlantısı, Türkiye'nin güvenlik kaygılarını artırıyor. Öte yandan, Türkiye'nin Katar ve Umman'la iyi ilişkileri, arabuluculuk çabalarında rol oynamasına olanak tanıyabilir. Ancak, ABD'nin İran'a yönelik baskılarının artması, Türkiye'yi zorlu bir denge politikasına zorlayacaktır: Bir yanda NATO müttefiki ABD, diğer yanda enerji ortağı İran.
