Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasında imzalanan ve doğrudan bir çatışmayı önleyen ateşkes anlaşması, tarafların anlaşma hükümlerini farklı yorumlaması nedeniyle yeniden krize dönüşme tehlikesiyle karşı karşıya. Diplomatik kaynaklara göre, anlaşmanın en kritik maddelerinden biri olan Hürmüz Boğazı'nın kontrolüne ilişkin ifadelerin muğlaklığı, hem Washington hem de Tahran yönetimlerinin kendi çıkarları doğrultusunda yorum yapmasına yol açtı. Bu durum, bölgede yeniden sıcak çatışma ihtimalini gündeme getirirken, uluslararası enerji ticaretinin en önemli geçiş noktalarından birinin güvenliğini tehlikeye atıyor.
Anlaşmanın Muğlak Dili ve Tarafların Yorum Farklılıkları
Ateşkes anlaşması, Ocak 2025'te İsviçre'nin arabuluculuğunda Cenevre'de imzalanmıştı. Anlaşma, İran'ın nükleer programına kısıtlamalar getirilmesi ve ABD'nin İran'a yönelik bazı yaptırımlarının hafifletilmesi gibi maddeler içeriyordu. Ancak en tartışmalı madde, Hürmüz Boğazı'nda seyrüsefer serbestisine ilişkin düzenlemeydi. ABD, maddeyi 'uluslararası sularda tüm gemilerin geçiş güvenliğinin sağlanması' olarak yorumlarken; İran, 'boğazın İran kara sularına tekabül eden bölümünde İran'ın egemenlik haklarının tanınması' şeklinde okuyor. Bu yorum farkı, geçtiğimiz hafta İran Devrim Muhafızları'nın Hürmüz Boğazı'nda bir ABD savaş gemisine yakın manevra yapması ve ABD Donanması'nın da karşılık vermesiyle neredeyse sıcak çatışmaya dönüşüyordu.
İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, Tahran'da düzenlediği basın toplantısında, 'Anlaşmanın 4. maddesi, Hürmüz Boğazı'nın İran karasuları içinde kalan kısmında İran'ın kontrol yetkisini açıkça tanımaktadır. ABD'nin bu maddeyi farklı yorumlaması, anlaşmanın ruhuna aykırıdır' ifadelerini kullandı. Beyaz Saray Sözcüsü ise anlaşmanın 'uluslararası hukuk çerçevesinde tüm devletlerin boğazdan serbest geçiş hakkını garanti altına aldığını' savundu ve İran'ın yorumunun 'kabul edilemez' olduğunu belirtti.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Enerji Güvenliği Tehdidi
Hürmüz Boğazı, dünya ham petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği stratejik bir su yoludur. Boğazın kontrolüne ilişkin bir anlaşmazlık, küresel enerji fiyatlarını doğrudan etkileme potansiyeli taşıyor. Uzmanlar, taraflar arasındaki yorum farkının devam etmesi halinde, boğazda geçiş güvenliğinin sağlanamayacağını ve bunun da petrol fiyatlarında ani yükselişlere yol açabileceğini belirtiyor. Ayrıca, anlaşmanın başarısız olması durumunda, ABD ve İran arasında sıcak çatışma riskinin yeniden artacağı uyarısı yapılıyor. Bölgedeki diğer aktörler, özellikle Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, gelişmeleri endişeyle izliyor. Körfez İşbirliği Konseyi, konuyla ilgili acil bir toplantı çağrısında bulundu.
Öte yandan, Avrupa Birliği ve Çin, tansiyonun düşürülmesi için arabuluculuk çabalarını artırmış durumda. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, 'Tarafların anlaşmayı yeniden masaya yatırması ve net bir uzlaşıya varması gerekiyor. Aksi takdirde bölgesel istikrarın yanı sıra küresel ekonomi de ciddi zarar görecek' dedi. ABD ve İran arasındaki bu gerilim, aynı zamanda Çin'in enerji tedarik zincirini de tehdit ediyor; zira Çin, petrol ithalatının büyük bir kısmını Basra Körfezi ülkelerinden sağlıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'ndaki gerilim, Türkiye'yi doğrudan etkileyecek bir gelişmedir. Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bir kısmını ithal etmekte ve bu ithalatın önemli bir bölümü Basra Körfezi ülkelerinden sağlanmaktadır. Boğazın güvenliğinin tehlikeye girmesi, Türkiye'nin enerji maliyetlerini artırabilir ve cari açığı olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki enerji politikaları ve bölgesel güvenlik stratejileri de bu gelişmelerden etkilenebilir. Türk dış politikası, hem ABD ile ittifak ilişkileri hem de İran ile komşuluk ve enerji işbirliği bağlamında dikkatli bir denge politikası izlemek zorundadır. Bu kriz, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini çeşitlendirme çabalarını daha da önemli hale getirmektedir.
