ABD Başkanı Donald Trump, daha önce dondurulmuş olan İran varlıklarının bir bölümünün çözülmesi halinde, bu fonların öncelikli olarak tahıl ve diğer tarım ürünleri ithalatında kullanılması gerektiğini yineledi. Salı günü yaptığı açıklamada, bu adımın Amerikan çiftçileri için önemli bir ihracat fırsatı yaratabileceğini ima eden Trump, söz konusu varlıkların 'büyük ölçüde tarım ürünleri alımına ayrılması gerektiğini' söyledi. Bu açıklama, ABD'de tarım sektörünün iç pazarda yaşadığı darboğazı aşmak ve İran'a yönelik yaptırım rejimini esnetme potansiyeli taşıdığı için hem Washington'da hem de bölgede tartışma yarattı.
Gelişmenin arka planı: Dondurulmuş varlıklar ve tarım krizi
Trump'ın bu çıkışı, ABD'nin İran'a uyguladığı ekonomik yaptırımların bir parçası olarak dondurulmuş olan varlıkların akıbetine ilişkin yeni bir tartışmanın kapısını araladı. İran'ın yurtdışında, özellikle de Irak ve Güney Kore gibi ülkelerde bulunan milyarlarca dolarlık varlığı, nükleer müzakerelerdeki kilit taşlardan birini oluşturuyor. Trump yönetimi, bu fonların yalnızca insani amaçlarla kullanılmasına izin vermeyi düşünüyor; ancak Başkan, tahıl alımının bu kapsamda değerlendirilmesini istiyor.
ABD'de tarım sektörü, özellikle Orta Batı eyaletlerinde çiftçiler, düşen emtia fiyatları, artan üretim maliyetleri ve Çin ile yaşanan ticaret savaşının yarattığı pazar kayıpları nedeniyle zor günler geçiriyor. Amerikan Çiftçiler Birliği verilerine göre, 2019'da çiftlik iflasları son on yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Bu bağlamda İran gibi büyük bir tahıl ithalatçısına kapı açılması, sektör temsilcileri tarafından 'can simidi' olarak yorumlanıyor. Uzmanlara göre, İran'ın yıllık buğday ithalatı 5-6 milyon ton seviyesinde ve ABD bu pazardan pay almak istiyor.
Bununla birlikte, Trump'ın önerisi, İran'ın nükleer programına ilişkin endişeleri ve bölgesel politikaları nedeniyle Kongre'de ve müttefikler arasında tepkiyle karşılaşabilir. İran'ın dondurulmuş varlıklarına erişim, Tahran'ın ekonomik sıkışıklığını hafifletebilir ve bu durum, yaptırım rejiminin etkinliğini azaltma riski taşıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: İran'ın tarım ihtiyacı ve ABD'nin stratejisi
İran, yıllardır uygulanan yaptırımlar ve kendi tarımsal üretimindeki verimsizlikler nedeniyle temel gıda maddelerinde dışa bağımlı bir konumda. Özellikle buğday, arpa ve mısır gibi temel tahıllarda önemli ithalatçı olan ülke, bu ihtiyacını genellikle Rusya, Brezilya ve Avrupa ülkelerinden karşılıyor. ABD'nin bu pazara girmesi, küresel tahıl ticaretinde dengeleri değiştirebilir. Öte yandan, bu hamle aynı zamanda Trump'ın 2020 seçimleri öncesinde tarım bölgelerindeki desteğini artırma çabası olarak da yorumlanıyor.
İran cephesinde ise, ABD'nin bu jestine rağmen Tahran yönetimi temkinli. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, 'Varlıklarımız üzerinde hiçbir koşul kabul etmiyoruz' diyerek Trump'ın açıklamasına dolaylı yanıt verdi. Ayrıca İran, ABD'nin güvenilir bir ticaret ortağı olmadığını ve yaptırım tehdidi altında ticaret yapmanın riskli olduğunu vurguluyor.
Uzmanlar, bu gelişmenin özellikle Körfez ülkeleri ve İsrail tarafından endişeyle izlendiğine dikkat çekiyor. Zira İran'ın ekonomik olarak rahatlaması, bölgedeki vekil güçlere ve füze programına daha fazla kaynak aktarmasına olanak tanıyabilir. Ayrıca ABD'nin bu adımı, Avrupa Birliği'nin İran'la ticareti sürdürme çabalarına (INSTEX mekanizması) rakip bir kanal yaratabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hem ABD ile hem de İran ile güçlü tarım ve enerji ticaretine sahip. ABD'nin İran'a tahıl satışı, Türkiye'nin bölgesel ticaret rotalarını doğrudan etkilemese de, küresel tahıl fiyatları üzerinde aşağı yönlü baskı yaratarak Türkiye'nin ithalat maliyetini düşürebilir. Öte yandan, ABD-İran arasındaki bu tür bir ekonomik temas, iki ülke arasındaki gerilimi azaltma potansiyeli taşır; bu da Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki çıkmazlarına olumlu yansıyabilir. Ancak İran'ın ekonomik rahatlamasının, bölgedeki istikrarsız aktörleri güçlendirme riski, Türkiye'nin güvenlik kaygılarını artırabilir. Ankara, bu gelişmeyi dikkatle izlemeli ve kendi tarım ihracatı için fırsatları değerlendirmelidir.
