ABD Başkanı Donald Trump'ın hafta sonlarında İran'a yönelik düzenlediği askeri saldırılar, Pazartesi günleri küresel borsalarda belirgin bir yükselişe neden oluyor. Bu trend, özellikle 2025 yılının ikinci çeyreğinde daha da güçlenmiş durumda. Verilere göre, söz konusu dönemde Pazartesi günleri ortalama borsa getirileri, son yılların aynı dönemlerine kıyasla belirgin şekilde daha yüksek. Piyasa analistleri bu durumu "Axios put" olarak adlandırıyor; yani Trump'ın askeri hamlelerinin yatırımcıları güvence altına aldığı bir tür sigorta mekanizması.
Gelişmenin arka planı ve veriler
ABD'nin İran'a yönelik saldırıları genellikle hafta sonu gerçekleşiyor ve bu durum Pazartesi günü piyasalar açıldığında bir rahatlama rallisine yol açıyor. S&P 500 endeksi, 2025'in ikinci çeyreğinde Pazartesi günleri ortalama yüzde 0,8 değer kazandı. Bu oran, aynı dönemdeki diğer günlerin ortalaması olan yüzde 0,2'nin oldukça üzerinde. Ayrıca, bu trend 2023 ve 2024 yıllarına kıyasla da belirgin bir artış gösteriyor: 2023'te Pazartesi getirileri ortalama yüzde 0,3 iken, 2024'te yüzde 0,5 seviyesindeydi.
Analistler bu durumu, Trump'ın askeri operasyonlarının yatırımcılar üzerinde bir "güvence" etkisi yaratmasına bağlıyor. İran ile artan gerilim, piyasalarda belirsizlik yaratırken, hafta sonu yapılan saldırılar ABD'nin güç gösterisi olarak algılanıyor ve bölgede daha geniş çaplı bir çatışma riskini azaltıyor. Ayrıca, bu hamlelerin enerji fiyatları üzerinde geçici bir etkisi olsa da, yatırımcılar kısa vadede petrol arzının kesintiye uğramayacağına inanarak risk alıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Trump'ın İran politikası, küresel enerji piyasalarını ve jeopolitik dengeleri doğrudan etkiliyor. İran, dünyanın en büyük ham petrol rezervlerine sahip ülkelerinden biri ve Hürmüz Boğazı üzerinden küresel petrol ticaretinin yaklaşık beşte biri geçiyor. Hafta sonu saldırıları genellikle sınırlı kapsamda olsa da, herhangi bir tırmanma petrol fiyatlarında ani yükselişe yol açabilir. Ancak şu ana kadar piyasalar, saldırıların kontrollü olduğu ve geniş çaplı bir savaşa dönüşmeyeceği yönünde fiyatlamalar yapıyor.
Küresel ölçekte, bu durum ABD'nin askeri gücünü sergilemesi olarak yorumlanıyor ve özellikle Suudi Arabistan, İsrail gibi müttefikler için bir güvence işlevi görüyor. Ayrıca, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarının da etkisiyle, İran ekonomisi zaten zor durumda. Dolayısıyla, askeri saldırıların yanı sıra ekonomik baskı da sürüyor. Bu ikili yaklaşım, İran'ı müzakere masasına çekmeyi amaçlasa da, kısa vadede gerilimi daha da artırma riski taşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hem İran'la hem de ABD'yle karmaşık ilişkilere sahip bir ülke. ABD-İran gerilimi, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini doğrudan etkileyebilir. Türkiye doğal gazının önemli bir kısmını İran'dan ithal ediyor; bu nedenle olası bir yaptırım veya askeri çatışma, enerji maliyetlerini artırabilir. Ayrıca, bölgesel istikrarsızlık Türkiye'nin güney sınırında yeni güvenlik tehditleri yaratabilir. Öte yandan, Trump'ın tutumu Türkiye'nin ABD ile ilişkilerinde belirleyici bir faktör. Ankara, Washington'un İran politikasına katılmadığını sıkça dile getirmiş, ancak ekonomik yaptırımlara uymak zorunda kalmıştır. Jeopolitik olarak, Türkiye hem ABD ile müttefiklik bağlarını korumak hem de İran'la komşuluk ilişkilerini sürdürmek arasında bir denge arayışındadır.
