ABD Başkanı Donald Trump, Perşembe günü yaptığı açıklamada, İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in, Washington ile varılan ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden uluslararası seyrüsefere açılması ile ABD’nin İran limanlarına uyguladığı ablukanın kaldırılmasını öngören bir anlaşmayı onayladığına inandığını söyledi. Trump, Beyaz Saray’da gazetecilere yaptığı kısa açıklamada, “Liderin anlaşmayı kabul ettiğini düşünüyorum. Bu, bölgede istikrar açısından büyük bir adım” ifadelerini kullandı. Ancak Başkan, anlaşmanın ayrıntılarına ilişkin somut bir bilgi vermedi ve sürecin henüz başında olduklarını belirtti. Reuters’ın Washington’dan geçtiği habere göre, anlaşma kapsamında ABD’nin İran’a yönelik bazı yaptırımları gevşetmesi ve İran’ın da nükleer faaliyetlerini sınırlaması bekleniyor.
Gelişmenin arka planı
Son haftalarda ABD ile İran arasında Umman ve Irak aracılığıyla yürütülen dolaylı müzakereler, tarafların Hürmüz Boğazı’nın güvenliği ve İran limanlarına uygulanan ambargo konusunda bir çerçeve üzerinde anlaştığını gösteriyor. Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir su yolu. İran, Nisan ayında boğazı mayınlayarak ve askeri tatbikatlarla uluslararası deniz trafiğini engellemiş, ABD de buna karşılık Basra Körfezi’ne savaş gemileri göndererek İran limanlarını abluka altına almıştı. Trump yönetimi, İran’ın nükleer programına ilişkin endişeler nedeniyle Tahran’a yönelik maksimum baskı politikasını sürdürürken, bu anlaşma iki ülke arasındaki gerilimi azaltma potansiyeli taşıyor. İran Dışişleri Bakanlığı’ndan henüz resmi bir açıklama gelmezken, Tahran yönetimine yakın kaynaklar Trump’ın iddiasını doğrulamadı ancak görüşmelerin sürdüğünü teyit etti. Uzmanlar, anlaşmanın İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini dondurması ve uluslararası denetçilere tam erişim izni vermesi karşılığında ABD’nin petrol ambargosunu kademeli olarak kaldırmasını içerebileceğini belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Anlaşmanın onaylanması halinde, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması küresel enerji piyasalarında rahatlamaya yol açabilir. Petrol fiyatları son haftalarda boğazın kapanması ve bölgedeki tansiyon nedeniyle varil başına 90 doların üzerine çıkmıştı. Anlaşma haberi sonrası Brent petrolün varil fiyatı yüzde 3 gerileyerek 86 dolar seviyesine indi. Ayrıca, bu gelişme ABD ile İran arasında daha kapsamlı bir nükleer anlaşmanın önünü açabilir. Eski Başkan Joe Biden döneminde 2015 nükleer anlaşmasına dönüş için yapılan müzakereler sonuçsuz kalmış, Trump ise yeniden başkan seçildikten sonra İran’a yönelik yaptırımları sertleştirmişti. Bölgesel aktörlerden Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, boğazın güvenliğinin yeniden tesis edilmesini memnuniyetle karşılarken, İsrail ise anlaşmaya temkinli yaklaşıyor. Netanyahu yönetimi, İran’ın nükleer kapasitesini sınırlamayan herhangi bir anlaşmanın bölgesel güvenliği tehdit edeceği uyarısında bulundu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye’nin enerji arz güvenliği açısından kritik öneme sahip. Türkiye, petrol ve doğal gaz ihtiyacının önemli bir kısmını Basra Körfezi ülkelerinden temin etmekte ve Hürmüz Boğazı’nın kapalı olması, alternatif tedarik maliyetlerini artırmaktaydı. Boğazın yeniden açılması, Türkiye’nin enerji ithalat faturasını düşürebilir ve cari açık üzerinde olumlu etki yaratabilir. Ayrıca, ABD-İran geriliminin azalması, Ankara’nın bölgede daha bağımsız bir dış politika izlemesine olanak tanıyabilir. Bununla birlikte, anlaşmanın İran’ın nükleer programını tam olarak denetim altına almaması halinde, bölgesel istikrarsızlık riski devam edecek ve Türkiye bu durumdan olumsuz etkilenebilecektir. Ankara’nın, Tahran ve Washington arasındaki bu yumuşama döneminde ticari ve diplomatik fırsatları değerlendirerek, kendi çıkarlarını koruyacak bir denge politikası izlemesi beklenmektedir.
