ABD Başkanı Donald Trump, geçtiğimiz saatlerde yaptığı sürpriz bir açıklamayla, İran yönetimiyle kapsamlı bir anlaşma imzalandığını ve böylece İsrail-ABD ittifakının İran'a karşı yürüttüğü savaşın tüm cephelerde sona erdiğini duyurdu. Middle East Eye'ın aktardığına göre anlaşma, diplomatik kaynaklar tarafından “bölgenin kaderini değiştirecek” bir adım olarak nitelendiriliyor. Anlaşma metni henüz kamuoyuyla paylaşılmazken, Trump'ın sözleri, İran'ın nükleer programı, bölgesel milis güçleri ve ekonomik yaptırımlar gibi kilit başlıkları kapsıyor. Beyaz Saray'dan yapılan yazılı açıklamada, görüşmelerin gizli yürütüldüğü ve son haftalarda yoğunlaştığı belirtildi.
Anlaşmanın arka planı ve kapsamı
Trump yönetimi, 2018'de nükleer anlaşmadan (JCPOA) çekildikten sonra İran'a karşı “maksimum baskı” politikası uygulamış, bu durum Körfez'de askeri gerilimi tırmandırmıştı. İsrail ise özellikle Suriye'de İran destekli güçlere yönelik hava saldırılarını sıklaştırmıştı. Anlaşmanın, İran'ın nükleer faaliyetlerine sınırlama getirmesi, bölgesel milis güçlerinin faaliyetlerini durdurması ve ABD yaptırımlarının kademeli olarak kaldırılmasını öngördüğü iddia ediliyor. Ayrıca, İsrail'in güvenlik endişelerini gidermek için Tahran'ın İsrail'e yönelik “tehdit oluşturmama” taahhüdü verdiği ifade ediliyor.
Uzmanlar, bu anlaşmanın Trump'ın yeniden seçilme stratejisinde kritik bir rol oynayabileceğini, çünkü savaş karşıtı bir duruş sergileyerek seçmen kitlesini genişletmeyi hedeflediğini belirtiyor. Öte yandan, anlaşmanın hayata geçmesi için Kongre onayı gerekip gerekmediği ve İran'daki iç siyasi denklemler konusunda belirsizlik sürüyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Anlaşma, Ortadoğu'da Suudi Arabistan başta olmak üzere Körfez ülkeleri tarafından temkinli karşılandı. Suudi yetkililer, İran'ın bölgesel nüfuzunu sınırlamayan bir anlaşmanın istikrar getirmeyeceğini savunuyor. Rusya ve Çin ise memnuniyetlerini dile getirirken, Avrupa Birliği anlaşmayı “olumlu bir adım” olarak değerlendirdi, ancak İran'ın insan hakları ihlalleri ve füze programına ilişkin endişelerini yineledi.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, henüz resmi bir açıklama yapmazken, güvenlik kaynakları İsrail'in anlaşmanın uygulanmasını yakından izleyeceğini ve kırmızı çizgilerinin aşılması halinde bağımsız hareket etme hakkını saklı tuttuğunu belirtiyor. İran Dışişleri Bakanı ise anlaşmayı “ekonomik savaşın sonu” olarak nitelendirdi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin bölgesel güvenlik hesaplarını doğrudan etkilemektedir. İran'la savaşın sona ermesi, Türkiye'nin Irak ve Suriye'deki askeri operasyonlarına yansıyabilir; özellikle İran destekli milislerin faaliyetlerinin durması, Ankara'nın PKK/PYD ile mücadelesinde yeni bir denklem yaratabilir. Ekonomik olarak, yaptırımların kalkması Türkiye-İran ticaretini canlandırabilir. Ancak İsrail-İran yakınlaşması, Türkiye'nin Doğu Akdeniz ve Kafkasya politikalarını da etkileyebilir. Ankara'nın anlaşmayı yakından izleyerek kendi çıkarları doğrultusunda bir pozisyon belirlemesi bekleniyor.
