ABD Başkanı Donald Trump, Çarşamba günü Ankara'da yaptığı açıklamada, İran ile çatışmayı sona erdirmek için imzalanan mutabakat zaptının (MoU) "artık geçerli olmadığını" belirtti. Trump, NATO zirvesi öncesinde Türk yetkililerle bir araya geldiği başkentte yaptığı konuşmada, Tahran yönetimiyle herhangi bir angajmana girmek istemediğini vurguladı. Bu ifadeler, ABD'nin Ortadoğu'da izlediği politikalarda bir dönüm noktası olarak değerlendirilirken, bölgesel dengeleri yeniden şekillendirebilecek nitelikte.
Anlaşmanın arka planı ve Trump'ın açıklamaları
Geçici anlaşma olarak adlandırılan mutabakat, İran'ın nükleer programına ilişkin uluslararası müzakerelerin kilit bir parçasıydı. 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) ardından, iki ülke arasında doğrudan çatışma riskini azaltmak amacıyla bir dizi geçici düzenleme yapılmıştı. Ancak Trump, özellikle İran yönetiminin bölgedeki milis güçleri desteklemesi ve ABD hedeflerine yönelik saldırılarda parmağı olduğu iddiaları nedeniyle bu anlaşmanın sürdürülemez olduğunu savunuyor.
Trump'ın "anlaşma bitti" çıkışı, uzun süredir İran'a karşı maksimum baskı politikasını benimseyen ABD yönetiminin, diplomatik kanalların tükenmesi olarak yorumlanabilir. Başkan, konuşmasında "İran'la anlaşma yapmak istemiyorum çünkü onlar verdikleri sözleri tutmuyor" ifadelerini kullandı. Ankara'da NATO zirvesi öncesi yapılan bu açıklama, müttefik ülkeler arasında da yankı buldu. Özellikle Avrupalı liderler, ABD'nin bu tutumunun bölgesel istikrarı daha da bozabileceği endişesini taşıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Bu gelişme, sadece ABD-İran ilişkilerini değil, tüm Ortadoğu'yu etkileme potansiyeline sahip. İran'ın nükleer faaliyetlerinin denetlenmesi, Basra Körfezi'ndeki deniz güvenliği ve Yemen'deki vekalet savaşları gibi konular bu anlaşmanın geleceğiyle yakından ilişkili. Trump'ın açıklamasının ardından İran'dan henüz resmi bir yanıt gelmezken, Tahran'ın daha önce benzer durumlarda nükleer programını hızlandırma tehdidinde bulunduğu biliniyor.
Öte yandan ABD'nin bölgedeki diğer aktörlerle ilişkileri de bu süreçten etkilenecek. Suudi Arabistan ve İsrail, İran'a karşı daha sert bir ABD politikasından memnuniyet duyarken; Katar, Umman ve Türkiye gibi ülkeler diyaloğun devamından yana. Irak ve Suriye'de İran destekli güçlerin varlığı, ABD'nin askeri varlığını sürdürdüğü bölgelerde yeni gerginliklere yol açabilir. Küresel enerji piyasaları da Trump'ın bu çıkışından etkilendi; petrol fiyatlarında kısa süreli bir yükseliş gözlendi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin İran ve ABD ile olan dengeli dış politikasını doğrudan ilgilendiriyor. Ankara, uzun süredir İran'la enerji ticareti ve sınır güvenliği konularında iş birliği yaparken, ABD ile de NATO müttefiki olarak stratejik ilişkilerini sürdürmeye çalışıyor. Trump'ın anlaşmayı rafa kaldırması, Türkiye'nin iki ülke arasında denge kurma çabalarını zorlaştırabilir. Ayrıca Suriye ve Irak'ta güvenlik risklerinin artması, Türkiye'yi terörle mücadele açısından olumsuz etkileyebilir. Ankara'nın, bölgesel istikrarı korumak ve ekonomik çıkarlarını gözetmek için bu süreçte daha aktif bir diplomasi yürütmesi bekleniyor.
