ABD Başkanı Donald Trump, 17 Haziran 2020'de Paris'te yaptığı açıklamada, İran'ın diğer ülkelerin sahip olduğu balistik füzelerden yoksun bırakılmasının adaletsiz olduğunu ifade etti. Trump'ın bu sözleri, Tahran yönetiminin füze programına yönelik uluslararası baskıların tam ortasında geldi. ABD lideri, İran'ın savunma ihtiyaçları bağlamında füze kabiliyetlerine sahip olmasının doğal olduğunu ima ederken, aynı zamanda bu teknolojinin kontrolsüz yayılmasının tehlikelerine de dikkat çekti. Trump'ın yorumları, özellikle İran ile yeni bir nükleer anlaşma müzakerelerinin yeniden canlandırılmaya çalışıldığı bir dönemde, dengeleri değiştirebilecek nitelikte.
Gelişmenin arka planı
Donald Trump'ın bu açıklaması, İran'ın balistik füze programına yönelik uluslararası toplumun farklı yaklaşımlarını yansıtıyor. ABD, önceki yönetimler döneminde İran'ın füze denemelerini ve programını sürekli olarak eleştirmiş, bu alandaki gelişmeleri bölgesel istikrar için bir tehdit olarak nitelendirmişti. Ancak Trump'ın bu kez kullandığı üslup, daha önceki sert söylemlerinden farklı. Başkan, "Diğer ülkelerin elinde bu füzeler varken, İran'ın bunlara sahip olmaması adil değil" ifadesiyle, Tahran'ın savunma ihtiyaçlarına kısmen hak verir gibi bir tutum sergiledi.
Bu açıklamanın zamanlaması da dikkat çekici. ABD ile İran arasında, 2015'te imzalanan nükleer anlaşmanın yeniden canlandırılmasına yönelik dolaylı görüşmeler sürüyor. Trump'ın füze konusundaki bu yumuşak söylemi, müzakerelerde ilerleme kaydedilmesi için bir jest olarak yorumlanabilir. Öte yandan, İran yönetimi füze programının müzakere edilemez olduğunu defalarca vurgulamıştı. Bu nedenle Trump'ın sözleri, Tahran'ın elini güçlendirebilir ve anlaşma sürecini hızlandırabilir.
Ancak Trump yönetiminin İran'a yönelik politikasında tam bir dönüşüm olup olmadığı henüz net değil. ABD'nin İran'a uyguladığı ekonomik yaptırımlar hâlâ yürürlükte ve geçtiğimiz aylarda Tahran'a yönelik askeri tehditler de gündeme gelmişti. Trump'ın bu son açıklaması, belki de bir uzlaşma sinyali olarak okunabilir, ancak İran'ın da bu sinyale karşılık vermesi gerekecek.
Bölgesel ve küresel boyut
Trump'ın bu sözleri, sadece ABD-İran ilişkilerini değil, aynı zamanda Orta Doğu'daki güç dengelerini de etkileyebilecek potansiyele sahip. Suudi Arabistan ve İsrail gibi ABD'nin bölgesel müttefikleri, uzun süredir İran'ın füze programını tehdit olarak görüyor. Trump'ın bu ülkelerin itirazlarına rağmen İran'a füze konusunda daha esnek bir yaklaşım benimsemesi, müttefikler arasında rahatsızlık yaratabilir.
Öte yandan, Rusya ve Çin gibi diğer büyük güçler, İran'ın füze programına farklı perspektiflerden bakıyor. Moskova, İran'ın savunma hakkını savunurken, Pekin ise bu konuda daha temkinli bir duruş sergiliyor. Trump'ın açıklaması, bu ülkelerin de tahıl ambarına yağmur gibi gelecek: İran'ın füze programına yönelik uluslararası baskının azalması, Tahran'ın daha bağımsız bir dış politika izlemesine olanak tanıyabilir.
Küresel ölçekte ise bu gelişme, silah kontrolü rejimlerinin geleceği hakkında soru işaretleri yaratıyor. ABD'nin bir yandan füze teknolojilerinin yayılmasını önlemeye çalışırken, diğer yandan İran'a bu konuda taviz vermesi, diğer ülkeler için de emsal teşkil edebilir. Örneğin, Kuzey Kore'nin füze programı da benzer şekilde uluslararası toplumun tepkisini çekiyor. Trump'ın İran için kullandığı "adalet" söylemi, aynı mantığın Kuzey Kore için de geçerli olup olmadığı sorusunu akıllara getiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la sınır komşusu olan ve bölgede istikrar arayan bir ülke olarak, Trump'ın bu açıklamasını yakından takip etmelidir. İran'ın balistik füze kapasitesinin artması, Türkiye'nin güvenlik algısını doğrudan etkileyebilir. Öte yandan, ABD ile İran arasındaki yumuşama, Türkiye'nin enerji ithalatı ve bölgesel ticaretinde olumlu yansımalar yaratabilir. Türkiye, İran'la iyi ilişkiler kurmaya çalışırken, Batı ile de bağlarını korumak durumundadır. Bu nedenle, Trump'ın İran'a yönelik bu esnek tutumu, Ankara'nın dış politikada manevra alanını genişletebilecek bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. Ancak, bölgesel bir füze yarışının tetiklenmesi riski de göz ardı edilmemelidir. Türkiye, kendi savunma ihtiyaçları doğrultusunda denge politikasını sürdürmelidir.
