ABD Başkanı Donald Trump, İran ile nükleer program konusunda bir anlaşmaya iki ya da üç gün içinde varılabileceğini açıkladı. Trump, anlaşmanın Tahran'ın nükleer silah geliştirmesini kesin olarak yasaklayacağını ve bu sayede stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'nın derhal yeniden uluslararası deniz trafiğine açılmasının sağlanacağını ifade etti. ABD Başkanı, konuyla ilgili olarak İranlı muhataplarıyla doğrudan görüşmelere hazır olduğunu da sözlerine ekledi. Bu açıklama, Washington ile Tahran arasında yıllardır süren gerilimin ardından gelen en somut barış sinyali olarak değerlendiriliyor.
Anlaşmanın arka planı ve kapsamı
Trump'ın bu çıkışı, 2018 yılında ABD'nin Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesi ve Almanya ile imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı'ndan (JCPOA) tek taraflı olarak çekilmesinin ardından gelen en dikkat çekici diplomatik adım olarak nitelendiriliyor. Trump, 2018'de JCPOA'yı 'kötü bir anlaşma' olarak nitelemiş ve İran'a yönelik ağır ekonomik yaptırımları yeniden yürürlüğe koymuştu. O tarihten bu yana iki ülke arasındaki ilişkiler, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması ve ABD'nin Tahran'a yönelik 'maksimum baskı' politikasını sürdürmesiyle giderek gerilmişti.
Trump'ın yeni önerdiği anlaşma, İran'ın nükleer silah geliştirmesini tamamen yasaklayan maddeler içeriyor. Ayrıca anlaşmanın sağlanması halinde, küresel petrol fiyatlarını doğrudan etkileyen Hürmüz Boğazı'nın derhal açılması öngörülüyor. Boğaz, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir su yolu konumunda bulunuyor. İran, geçtiğimiz aylarda bölgede artan askeri tatbikatlar ve mayın döşeme faaliyetleriyle boğazın güvenliğini tehdit etmişti. Trump'ın açıklaması, bu tehditlerin sona ermesi ve bölgesel istikrarın yeniden tesis edilmesi yönünde önemli bir adım olarak görülüyor.
Ancak İran yönetiminden henüz resmi bir yanıt gelmiş değil. Tahran, daha önce ABD'nin JCPOA'ya geri dönmesi ve tüm yaptırımların kaldırılması koşuluyla müzakere masasına oturabileceğini duyurmuştu. Trump'ın teklifinin bu koşulların ne kadarını karşıladığı belirsizliğini koruyor. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Nasır Kenani, basın toplantısında 'Anlaşma söylemleri güzel, ancak eylemler ve güven verici adımlar olmadan bu söylemlerin bir anlamı yok' ifadelerini kullandı. Bu açıklama, Tahran'ın Trump'ın teklifine temkinli yaklaştığını ve somut adımlar beklediğini gösteriyor.
Bölgesel ve küresel yansımaları
Olası bir ABD-İran anlaşması, yalnızca iki ülke arasındaki ilişkileri değil, aynı zamanda Ortadoğu'da Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, İsrail ve Türkiye gibi aktörlerin dengelerini de doğrudan etkileyecek. Suudi Arabistan ve BAE, İran'ın nükleer programına karşı uzun süredir endişelerini dile getiriyor ve ABD'nin Tahran'a karşı sert bir tutum sergilemesini talep ediyordu. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu da geçmişte İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engelleyecek her türlü anlaşmaya destek verdiğini açıklamıştı, ancak Obama döneminde imzalanan JCPOA'yı 'tarihi bir hata' olarak nitelemişti.
Küresel piyasalarda ise haber olumlu karşılandı. Brent petrolün varil fiyatı, Trump'ın açıklamasının ardından yüzde 2'den fazla düşerek 78 doların altına geriledi. Analistler, Hürmüz Boğazı'nın açılması ve İran'a yönelik yaptırımların hafifletilmesi halinde petrol arzında önemli bir artış yaşanacağını ve bunun küresel enflasyon üzerinde baskıyı azaltacağını belirtiyor. Ayrıca İran'ın dünya enerji piyasalarına dönüşü, OPEC içindeki dengeleri de değiştirebilir. İran, yaptırımlar öncesinde günde yaklaşık 2,5 milyon varil ham petrol ihraç ediyordu; yaptırımlarla bu miktar 400 bin varilin altına düşmüştü.
Avrupa ülkeleri, Trump'ın açıklamasını temkinli bir iyimserlikle karşıladı. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 'Diplomasi her zaman tercih edilmelidir. Ancak önceki anlaşmanın terk edilmesi, güven sorununu derinleştirdi. Yeni bir anlaşma, her iki tarafın da taahhütlerine sadık kalmasını gerektirir' dedi. Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock ise ABD'nin JCPOA'ya geri dönmesi gerektiğini yineleyerek, 'Anlaşma ancak çok taraflı bir zeminde sürdürülebilir olur' ifadelerini kullandı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile uzun bir kara sınırını paylaşan ve iki ülke arasında gelişmiş ticari ilişkiler bulunan bir ülke olarak, ABD-İran anlaşmasından doğrudan etkilenecektir. Anlaşma sağlanması halinde, İran'a yönelik yaptırımların hafiflemesi Türkiye'nin enerji ithalatında maliyet avantajı yaratabilir; Türkiye doğal gaz ve petrol ihtiyacının önemli bir kısmını İran'dan temin etmektedir. Ayrıca, Hürmüz Boğazı’nın açılması, Türkiye’nin enerji arz güvenliğini olumlu etkileyebilir. Diplomatik açıdan ise, anlaşma Türkiye’nin bölgedeki arabuluculuk rolünü güçlendirebilir; ancak İran’ın nükleer programına yönelik endişeler ve İsrail’in olası itirazları, sürecin hassasiyetini koruduğunu göstermektedir.
