Batı akademik çevrelerinde büyük ölçüde gözden düşmüş olan İngiliz tarihçi Arnold Toynbee, Pekin'de şaşırtıcı bir yeniden doğuş yaşıyor. Çinli stratejistler ve akademisyenler, Toynbee'nin medeniyetlerin yükselişi ve çöküşüne dair kapsamlı teorilerini, ülkenin küresel düzendeki yükselişini meşrulaştırmak ve Batı'nın hakimiyetinin sona erdiği tezini desteklemek için kullanıyor. Bu ilgi, Toynbee'nin 20. yüzyılın ortalarında dile getirdiği, Batı dışı medeniyetlerin gelecekte daha baskın hale geleceği öngörüsüyle parallelik taşıyor. Çin'in resmi söyleminde sıkça başvurulan "yüzyıllık aşağılanma" ve "ulusal yeniden doğuş" temaları, Toynbee'nin tarihsel döngüler yaklaşımıyla birleştirilerek entelektüel bir çerçeve oluşturuyor.
Toynbee'nin Çin'deki Entelektüel Yolculuğu
Arnold J. Toynbee (1889-1975), "A Study of History" adlı 12 ciltlik dev eseriyle tanınan bir tarihçiydi. Batı medeniyetinin üstünlüğüne dair determinist görüşlere karşı çıkmış, medeniyetlerin doğuşunu ve çöküşünü "meydan okuma ve tepki" mekanizmasıyla açıklamıştı. Soğuk Savaş döneminde Batı'da etkisini yitiren Toynbee, özellikle 21. yüzyılda Çin'de yeniden keşfedildi. 2000'li yıllardan itibaren Çinli akademisyenler, Toynbee'nin eserlerini Çinceye çevirerek ve üzerine makaleler yazarak bu ilgiyi kurumsallaştırdı. Pekin'deki Tsinghua Üniversitesi ve Çin Sosyal Bilimler Akademisi bünyesinde Toynbee araştırmaları yapan merkezler kuruldu. Çin Devlet Başkanı Xi Jinping'in 2014'teki konuşmalarında Toynbee'ye atıfta bulunması, bu ilginin resmi düzeyde de karşılık bulduğunu gösterdi. Xi, Toynbee'nin "medeniyetler arası diyalog" vurgusunu, Çin'in "insanlık için ortak gelecek" söylemine entegre etti.
Toynbee'nin Çin'deki çekiciliği, Batı merkezli tarih anlatısına alternatif sunmasından kaynaklanıyor. Toynbee, Batı'nın evrensel bir medeniyet modeli olmadığını, aksine diğer medeniyetlerin de kendi dinamikleriyle geliştiğini savunuyordu. Bu görüş, Çin'in "Çin karakteristikli sosyalizm" ve "farklı bir modernleşme yolu" iddialarını tarihsel bir çerçeveye oturtmasına yardımcı oluyor. Ayrıca Toynbee'nin 21. yüzyılın "Çin yüzyılı" olacağına dair öngörüsü, Çinli entelektüeller tarafından sıkça alıntılanıyor. Ancak bu alıntılar genellikle bağlamından koparılarak, Toynbee'nin Batı'ya yönelik eleştirileri öne çıkarılıyor ve Çin'in küresel liderliği için bir kehanet gibi sunuluyor.
Batı'da ise Toynbee, tarih yazımındaki spekülatif yöntemleri ve medeniyetleri homojen bloklar olarak ele alması nedeniyle uzun süredir eleştiriliyor. Akademik çevrelerde "büyük anlatı"ların itibarını yitirmesiyle birlikte Toynbee neredeyse unutulmuştu. Bu durum, Çin'deki yeniden keşfin ironik bir yönünü oluşturuyor: Batı'nın terk ettiği bir düşünür, Doğu'da jeopolitik bir araca dönüşüyor.
Küresel Düzen ve Medeniyetler Söylemi
Toynbee'nin Çin'deki canlanışı, daha geniş bir jeopolitik bağlamda anlam kazanıyor. Soğuk Savaş sonrası dönemde Batı, liberal demokrasinin ve serbest piyasanın nihai zaferini ilan etmişti (Fukuyama'nın "Tarihin Sonu" tezi). Ancak Çin'in ekonomik ve askeri yükselişi, bu anlatıya meydan okudu. Pekin, kendi modelini evrensel bir alternatif olarak sunarken, Toynbee gibi Batılı düşünürlerin eleştirel mirasından faydalanıyor. Bu strateji, Çin'in "medeniyet devleti" kimliğini güçlendirmeyi ve uluslararası sistemde revizyonist bir aktör olarak meşruiyet kazanmasını amaçlıyor.
Öte yandan, Toynbee'nin "meydan okuma-tepki" modeli, Çin'in iç ve dış politikalarını açıklamak için de kullanılıyor. Çinli akademisyenler, Batı'nın baskılarına karşı geliştirilen "Çin ruhu" ve "ulusal direniş" anlatısını Toynbee'nin kavramlarıyla sentezliyor. Ancak bu yaklaşım, Toynbee'nin medeniyetlerin çöküşünü açıklarken "içsel çürüme"ye yaptığı vurguyu genellikle göz ardı ediyor. Toynbee'ye göre medeniyetler, dış düşmanlardan çok içsel yozlaşma nedeniyle yıkılırdı. Bu yön, Çin'in resmi söyleminde pek dile getirilmiyor.
Uluslararası ilişkiler teorisinde Toynbee'nin etkisi, "medeniyetler çatışması" teziyle bilinen Samuel Huntington'la sıkça karşılaştırılır. Huntington, medeniyetleri çatışan bloklar olarak görürken, Toynbee diyalog ve senteze daha açıktı. Çin, bu ayrımı kullanarak kendisini "uyumlu medeniyet" ve "kazan-kazan işbirliği" söylemiyle konumlandırıyor. Ancak bu söylem, Güney Çin Denizi'ndeki askeri yığınak ve Tayvan'a yönelik baskılarla çelişebiliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Toynbee'nin Çin'de yeniden keşfi, Türkiye'nin dış politika ve kimlik tartışmaları açısından da dikkat çekici. Türkiye, Batı ile Doğu arasında bir köprü olma iddiasını sürdürürken, medeniyetler arası diyalog söylemini sıkça kullanıyor. Toynbee'nin Batı merkezli tarih anlatısına getirdiği eleştiriler, Türkiye'nin "alternatif modernleşme" arayışlarına entelektüel bir zemin sunabilir. Ancak Çin'in Toynbee'yi seçici biçimde kullanması, benzer bir yaklaşımın Türkiye'de de jeopolitik amaçlarla araçsallaştırılma riskini gösteriyor. Türkiye, Batı dışı bir düzen vizyonu geliştirirken Toynbee'nin "içsel çürüme" uyarısını da dikkate almalı. Aksi halde medeniyet söylemi, otoriterleşmeyi meşrulaştıran bir retoriğe dönüşebilir.
