ABD Başkanı Donald Trump, İran ile varılan barış anlaşmasının ilk aşamasının bugün imzalanacağını duyurdu. Ancak Tahran yönetimi, anlaşmanın henüz nihai olmadığını ve imza için acele edilmemesi gerektiğini belirterek temkinli bir tutum sergiliyor. İki taraf arasındaki görüşmelerin son haftalarda yoğunlaştığı ve özellikle nükleer program, yaptırımlar ve bölgesel güvenlik konularında önemli ilerleme kaydedildiği bildiriliyor. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, anlaşmanın ‘tarihi bir adım’ olduğu vurgulanırken, İran Dışişleri Bakanlığı henüz resmi bir yanıt vermedi.
Gelişmenin arka planı
ABD ile İran arasındaki gerilim, 2018 yılında Trump yönetiminin nükleer anlaşmadan tek taraflı çekilmesiyle başlamıştı. Ardından ABD'nin İran'a yönelik yaptırımları artırması ve İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırması, iki ülkeyi savaşın eşiğine getirmişti. 2020 yılında İranlı General Kasım Süleymani'nin ABD tarafından öldürülmesi ve ardından İran'ın misilleme saldırıları, bölgede tansiyonu zirveye taşımıştı. Son aylarda ise Umman ve Katar arabuluculuğunda yürütülen gizli görüşmeler, ilk kez bu kadar somut bir sonuca ulaşmış görünüyor.
Anlaşmanın ilk aşamasında, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini %3.67'nin altına düşürmesi karşılığında ABD'nin bazı yaptırımları kaldırması bekleniyor. Ayrıca, İran'ın bölgedeki vekil güçlerine verdiği desteği sınırlaması da masadaki maddeler arasında. Ancak İran tarafı, özellikle Devrim Muhafızları'nın ABD'nin terör listesinden çıkarılması konusunda ısrarcı.
Bölgesel ve küresel boyut
İran-ABD anlaşması, sadece iki ülke için değil, tüm Orta Doğu için kritik bir dönüm noktası olabilir. Anlaşmanın sağlanması halinde, Basra Körfezi'nde petrol tankerlerine yönelik saldırıların sona ermesi, Yemen'deki savaşta ateşkesin kalıcı hale gelmesi ve Irak ile Suriye'deki istikrarsızlığın azalması bekleniyor. İsrail ve Suudi Arabistan ise anlaşmaya mesafeli yaklaşıyor; özellikle İsrail, İran'ın nükleer kapasitesini tamamen ortadan kaldırmayan herhangi bir anlaşmayı kendi güvenliği için tehdit olarak görüyor. Rusya ve Çin ise anlaşmayı diplomatik bir başarı olarak selamlarken, kendi çıkarları doğrultusunda süreci izliyor.
Küresel piyasalar da gelişmeye duyarlı. Ham petrol fiyatları, anlaşma haberinin ardından %3 kadar geriledi. Uzmanlar, anlaşmanın imzalanması halinde İran'ın günde 1-1.5 milyon varil ek petrol ihraç edebileceğini ve bunun küresel petrol fiyatlarını aşağı çekeceğini öngörüyor. Bu durum, ABD'de enflasyonla mücadele eden Biden yönetimi için bir avantaj olarak değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile 500 kilometreden uzun bir kara sınırına sahip olması ve enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran'dan karşılaması nedeniyle bu anlaşmadan doğrudan etkilenecektir. Anlaşma sağlanırsa, İran'a yönelik yaptırımların kalkması Türkiye'nin doğalgaz ve petrol ticaretini kolaylaştırabilir. Ayrıca, bölgesel istikrarın artması, Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki askeri operasyonlarını da etkileyebilir. Ancak anlaşmanın İran'ın nükleer programını tamamen durdurmaması halinde, Türkiye'nin güvenlik endişeleri devam edecektir. Türkiye, bu süreçte hem ABD hem de İran ile dengeli bir ilişki kurmaya çalışacaktır.
