ABD Başkanı Donald Trump, İran'la yaşanan gerginliklerin ortasında Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilere uygulanması planlanan yüzde 20'lik vergiyi Salı günü aniden iptal etti. Trump, bunun yerine Körfez müttefiklerinden ticaret anlaşmaları yoluyla tazminat talep edeceğini duyurdu. Bu karar, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik su yolunda ticaret maliyetlerini artıracak ve bölgesel istikrarı daha da karmaşık hale getirecek bir planın rafa kaldırılması anlamına geliyor. Trump'ın geri adım atması, petrol fiyatlarında ani bir yükselişe ve müttefik ülkelerde alarm zillerinin çalmasına neden oldu. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, verginin 'geçici bir önlem' olduğu ancak mevcut diplomatik çabaların daha etkili sonuç vereceğine karar verildiği belirtildi.
Gelişmenin arka planı
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni Umman Denizi'ne bağlayan dar bir su geçidi olup, dünya petrol ticaretinin yaklaşık %20'si buradan geçiyor. İran, birçok kez boğazı kapatma tehdidinde bulunarak küresel enerji piyasalarında dalgalanmalara yol açmıştı. Trump yönetimi, İran'a yönelik 'maksimum baskı' politikası kapsamında Nisan ayında bu vergiyi gündeme getirmişti. Plana göre, boğazı kullanan tüm ticari gemilerden yüzde 20 oranında bir geçiş ücreti alınacak ve bu gelir ABD'nin İran'a karşı askeri varlığını finanse etmek için kullanılacaktı.
Ancak bu plan, özellikle Suudi Arabistan, BAE ve Katar gibi Körfez ülkeleri tarafından sert bir şekilde eleştirilmişti. Petrol ihracatçıları, verginin ticaret maliyetlerini artıracağını ve zaten kırılgan olan küresel ekonomiyi daha da zorlayacağını savunuyorlardı. Ayrıca, bu tür bir tek taraflı verginin uluslararası hukuka aykırı olduğu ve ABD'nin bölgedeki imajına zarar vereceği yönünde endişeler vardı. İran ise vergiyi 'ekonomik savaş' olarak nitelendirerek misilleme tehdidinde bulunmuştu.
Bölgesel ve küresel boyut
Trump'ın kararı, bölgede kısa vadede bir rahatlama yaratsa da uzun vadede belirsizlikleri artırıyor. Petrol fiyatları, duyurunun ardından yüzde 3-4 oranında yükseldi ancak daha sonra istikrar kazandı. Analistler, verginin iptalinin piyasalarda geçici bir iyimserlik yarattığını, ancak İran'la yaşanan asıl gerginliğin devam ettiğini belirtiyor. ABD'nin bölgedeki askeri varlığı ve İran'ın nükleer programına yönelik endişeler sürüyor.
Körfez ülkeleri, Trump'ın ticaret anlaşmaları yoluyla tazminat talebini nasıl karşılayacakları konusunda henüz net bir tutum sergilemiş değil. Suudi Arabistan ve BAE, ABD ile ticari ilişkilerini güçlendirmeye istekli olsalar da, verginin tamamen ortadan kalkmasını ve gerilimin azalmasını tercih ediyor. Bu durum, ABD'nin bölgesel müttefikleriyle ilişkilerinde yeni bir sınav anlamına geliyor. Ayrıca, Çin ve Hindistan gibi büyük enerji ithalatçıları da gelişmeleri yakından takip ediyor; zira boğazın güvenliği, enerji arz güvenlikleri için kritik öneme sahip.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye için doğrudan bir etki yaratmasa da dolaylı yoldan önemli sonuçlar doğurabilir. Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bir kısmını ithal ediyor ve ham petrolünün önemli bir bölümü Körfez ülkelerinden geliyor. Hürmüz Boğazı'nda olası bir kriz, Türkiye'nin enerji maliyetlerini artırabilir ve cari açığı büyütebilir. Öte yandan, Trump'ın vergiyi iptal etmesi, Türkiye'nin bölgede diplomatik alanı genişletebilir; çünkü Türkiye, İran ve Körfez ülkeleriyle dengeli ilişkiler yürütüyor. Ancak ABD'nin Körfez müttefiklerine ticari baskı yapması, Türkiye'nin bu ülkelerle olan ticaretini de etkileyebilir. Sonuç olarak, Türkiye'nin hem enerji güvenliği hem de bölgesel diplomasi açısından bu gelişmeleri dikkatle izlemesi gerekiyor.
