ABD Başkanı Donald Trump, Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilere uygulamayı düşündüğü geçiş ücreti planından aniden vazgeçti. Bu geri adım, Trump yönetiminin İran'a yönelik dört aydır süren ekonomik baskı ve askeri gerginlik politikasında tıkanma yaşadığını ortaya koyuyor. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, planın 'şimdilik rafa kaldırıldığı' belirtilirken, Trump'ın bu kararı, İran'la doğrudan bir çatışmadan kaçınma arzusu olarak yorumlanıyor.
Gelişmenin Arka Planı
Geçtiğimiz haftalarda Trump yönetimi, Hürmüz Boğazı'ndan geçen tanker ve ticari gemilerden geçiş başına 10 bin dolar vergi almayı değerlendirdiği haberleriyle sarsılmıştı. Plan, İran'ın petrol ihracatını sıfırlama hedefinin bir parçası olarak sunulsa da, uluslararası deniz hukukuna ve serbest ticaret ilkelerine aykırı olduğu gerekçesiyle yoğun eleştiri almıştı. Özellikle Çin ve Hindistan gibi büyük petrol ithalatçıları, bu verginin enerji fiyatlarını küresel çapta artıracağı uyarısında bulunmuştu.
Trump'ın geçiş ücretinden vazgeçme kararı, aynı zamanda İran'ın son haftalarda artan askeri hamleleriyle de bağlantılı. İran Devrim Muhafızları, Haziran ayında Hürmüz Boğazı yakınlarında bir İngiliz tankerine el koymuş, ABD ve müttefikleri ise bölgeye ek askeri güç sevk etmişti. Tansiyonun yükseldiği bu dönemde Trump'ın vergi planından geri adım atması, İran'a yönelik 'maksimum baskı' stratejisinin sınırlarına işaret ediyor.
Uzmanlara göre, Trump yönetimi İran'ı müzakere masasına oturtmak için hem ekonomik yaptırımları hem de askeri caydırıcılığı kullanıyor, ancak bu iki ayağın uyumu bozuluyor. Geçiş ücreti planı, ABD'nin İran'a karşı elindeki kozları artırma çabası olarak görülürken, uluslararası kamuoyundan gelen tepkiler ve iç politikadaki riskler Washington'u geri adım atmaya itti.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği stratejik bir su yolu. Trump'ın vergi planı, Basra Körfezi'ndeki ABD müttefiki ülkeler (Suudi Arabistan, BAE, Katar gibi) tarafından da endişeyle karşılanmıştı. Zira bu ülkeler, petrol gelirlerinin önemli bir kısmını bu boğazdan yapılan sevkiyata borçlu. Verginin uygulanması halinde, bölgesel ticaretin aksaması ve İran'ın boğazı kapatma tehdidini gerçekleştirmesi riski artabilirdi.
Küresel ölçekte ise bu gelişme, ABD'nin tek taraflı yaptırımlarının ve askeri güç kullanma eğiliminin sorgulanmasına neden oldu. Avrupa Birliği ve Çin, İran'la nükleer anlaşmanın korunması için ABD'ye defalarca çağrı yaparken, Trump'ın bu son geri adımı, anlaşmaya dönüş olasılığını gündeme getirdi. Ancak Beyaz Saray'dan 'İran'la müzakere masasına oturmaya hazırız' sinyali gelmesine rağmen, Tahran yönetimi yaptırımlar kalkmadan görüşmeyeceğini açıkladı.
Bu noktada, İran'ın petrokimya ve enerji sektöründeki krizi derinleşiyor. Ülke, dört aydır süren yaptırımlar nedeniyle günlük petrol ihracatını 2,5 milyon varilden 500 bin varile düşürmüş durumda. Trump'ın geçiş ücreti planından vazgeçmesi, İran üzerindeki baskının azalacağı anlamına gelmiyor; ancak Washington'un elindeki tüm kartları oynamakta zorlandığını gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran ve Irak'tan ithal ettiği için Hürmüz Boğazı'ndaki herhangi bir gerginlik doğrudan doğalgaz ve petrol fiyatlarını etkileyebilir. Trump'ın geçiş ücretinden vazgeçmesi, kısa vadede Türkiye'nin enerji maliyetlerinde bir rahatlama sağlasa da, İran'a yönelik yaptırımların devam etmesi halinde alternatif tedarik yolları arayışı sürecek. Ayrıca, Türkiye'nin Rusya ve İran'la koordineli yürüttüğü Astana süreci kapsamında, bu gelişme Ankara'nın bölgesel arabuluculuk rolünü güçlendirebilir. Ancak ABD'nin İran politikasında istikrarsızlık, Türkiye'nin güvenlik ve enerji stratejilerini karmaşıklaştırmaya devam ediyor.
