ABD ve İsrail'in İran'a yönelik askeri operasyonları, Cuma günü itibarıyla altıncı ayını doldurdu. Başkan Donald Trump'ın ikinci dönemi, Ortadoğu'daki bu çatışmanın gölgesinde zorlu bir dönemece girerken, Beyaz Saray'ın önceliklerinin değişmeye başladığı belirtiliyor. Savaşın başlamasından bu yana bölgede tansiyon yüksek seyrederken, Trump yönetiminin iç politikada artan baskılarla karşı karşıya kalması, çatışmanın seyrine ilişkin soru işaretlerini artırıyor.
Gelişmenin arka planı
ABD ve İsrail'in İran'a yönelik operasyonları, altı ay önce İran'ın nükleer programına ilişkin artan endişeler ve bölgedeki milis gruplara verdiği destek nedeniyle başlatılmıştı. Operasyonların ilk günlerinde İran'ın askeri altyapısına yönelik yoğun hava saldırıları düzenlenmiş, ardından çatışmalar farklı cephelere yayılmıştı. Ancak altı ayın sonunda, ne ABD ne de İsrail tarafından net bir askeri zafer ilan edilebilmiş değil. İran'ın misilleme tehditleri ve bölgedeki vekil güçler üzerinden yürüttüğü mücadele, çatışmanın uzamasına neden oluyor.
Trump yönetimi, savaşın başında uluslararası toplumdan sınırlı da olsa destek almıştı. Ancak altı ay içinde, özellikle sivil kayıplar ve insani krizin boyutlarına ilişkin eleştiriler arttı. Birleşmiş Milletler raporları, İran'da binlerce sivilin hayatını kaybettiğini, milyonlarca kişinin yerinden edildiğini ortaya koyuyor. Bu durum, ABD kamuoyunda savaş yorgunluğu yaratırken, Trump'ın yeniden seçim kampanyasını da olumsuz etkiliyor. Anketler, Amerikalıların büyük çoğunluğunun ABD'nin İran'a yönelik askeri müdahalesine karşı olduğunu gösteriyor.
Öte yandan, İsrail cephesinde de durum karmaşık. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, savaşın başlangıcından bu yana sert bir tutum sergilese de, uzayan çatışmanın İsrail ekonomisi üzerindeki yükü giderek artıyor. İsrail ordusunun kayıpları da iç kamuoyunda sorgulanmaya başlandı. Bu gelişmeler, Netanyahu hükümetinin savaş stratejisini gözden geçirmesi yönünde baskıları artırıyor.
Trump'ın son haftalarda dikkatini iç politikaya, özellikle de ekonomi ve göç konularına çevirmesi, savaşın yönetiminde bir değişiklik sinyali olarak yorumlanıyor. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamalarda, İran ile diplomasiye kapı aralandığı mesajları veriliyor. Ancak İran yönetimi, ABD'nin samimiyetine temkinli yaklaşıyor. Tahran, ön koşulsuz müzakere masasına oturmayacağını, ancak uluslararası toplumun garantörlüğünde müzakerelerin başlayabileceğini ifade ediyor.
Bölgesel veya küresel boyut
İran savaşı, yalnızca ABD ve İsrail'i değil, tüm Ortadoğu'yu derinden etkiliyor. Körfez ülkeleri, çatışmanın yayılması endişesiyle hem ABD hem de İran ile dengeli bir diplomasi yürütmeye çalışıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, savaşın başından bu yana tarafsız bir pozisyon alsa da, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatma tehditleri küresel enerji piyasalarını olumsuz etkiliyor. Petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar, dünya ekonomisi üzerinde ek bir yük oluşturuyor.
Rusya ve Çin, İran'a verdikleri açık destekle Batı cephesine karşı bir denge unsuru oluşturuyor. Moskova ve Pekin, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde ABD'ye yönelik kınama kararları için girişimlerde bulunuyor. Bu durum, küresel güç dengelerindeki kutuplaşmayı derinleştiriyor. Avrupa Birliği ise, hem ABD ile ilişkilerini korumaya hem de İran'la diyalog kanallarını açık tutmaya çalışan hassas bir denge politikası izliyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un ara buluculuk çabaları, şu ana kadar somut bir sonuç vermiş değil.
İnsani boyut ise her geçen gün daha da vahim bir hal alıyor. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği, İran'ın komşularına yönelik göç dalgasının ciddi boyutlara ulaştığını bildiriyor. Türkiye, Irak ve Pakistan, İran'dan kaçan sivillere kapılarını açarken, bu ülkeler üzerindeki yük giderek artıyor. Savaşın uzaması, bölgede yeni bir mülteci krizinin habercisi olarak değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran savaşının altıncı ayına girmesi, Türkiye için ciddi güvenlik ve ekonomik riskler barındırıyor. Türkiye, İran ile uzun bir kara sınırına sahip ve çatışmanın yayılması durumunda doğrudan etkilenme olasılığı bulunuyor. Ankara, başından beri hem ABD hem İran ile diyalog kanallarını açık tutarak dengeli bir politika izliyor. Ancak savaşın uzaması, Türkiye'nin güney sınırında istikrarsızlığı artırabilir. Ayrıca, enerji arz güvenliği ve ticaret yollarının kesintiye uğraması riski, Türk ekonomisi üzerinde baskı yaratıyor. Türkiye'nin bölgesel aktörlerle iş birliği yaparak krizin diplomatik yollarla çözülmesi için aktif bir rol üstlenmesi, hem kendi güvenliği hem de bölgesel istikrar açısından kritik önem taşıyor.
