ABD Başkanı Donald Trump, Birleşmiş Milletler (BM) sistemini sık sık eleştirse ve bazı kurumlardan çekilme sinyali verse de, Washington yönetimi aslında uluslararası örgütlerden tamamen kopmuyor. 'Çekilme siyaseti'nin sınırları, ABD'nin kendi ulusal çıkarları, güvenlik ihtiyaçları ve küresel liderlik rolü tarafından belirleniyor. Bu durum, özellikle İran yaptırımları, Afganistan barış süreci ve iklim değişikliği gibi konularda BM mekanizmalarının hâlâ vazgeçilmez bir platform olduğunu gösteriyor.
Gelişmenin Arka Planı: Retorik ve Pratik Arasındaki Fark
Trump yönetimi, BM İnsan Hakları Konseyi'nden çekilme, UNESCO'ya katkıları durdurma ve Paris İklim Anlaşması'ndan ayrılma gibi adımlarla 'çok taraflılık' karşıtı bir duruş sergiledi. Ancak uygulamada ABD, BM Güvenlik Konseyi daimi üyeliğini koruyor, İran'a yönelik yaptırımları BM kararlarına dayandırıyor ve Afganistan'da Taliban'la yürütülen barış görüşmelerinde BM'nin arabuluculuğundan faydalanıyor. Bu çelişki, Trump'ın uluslararası sistemden tamamen çekilmesinin ne kadar zor olduğunu ortaya koyuyor. ABD'nin BM'ye mali katkısı hâlâ en yüksek seviyede olmasa da, örgütün işleyişinde kritik bir oyuncu olmaya devam ediyor.
Uzmanlara göre, Trump yönetiminin BM'yi 'kullanışlı bir araç' olarak gördüğü, ancak çok taraflı taahhütlerden kaçınarak yalnızca kendi çıkarlarına hizmet eden konularda iş birliği yapmayı tercih ettiği değerlendirmesi yapılıyor. Örneğin, Kuzey Kore'nin nükleer silahsızlanması konusunda BM yaptırımlarının arkasında durulurken, İklim Anlaşması'ndan çekilmekte bir beis görülmüyor. Bu seçici yaklaşım, ABD'nin küresel liderlik iddiasını zedelerken, diğer büyük güçlerin (Çin, Rusya) BM içinde daha fazla etkinlik kazanmasına yol açıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Değişen Güç Dengeleri
ABD'nin BM sistemine mesafeli duruşu, özellikle Orta Doğu'da İran ve Suriye krizlerinde etkisini hissettiriyor. Washington, Tahran'a yönelik 'azami baskı' politikasını BM yaptırımlarına dayandırsa da, Avrupalı müttefikler ve Rusya-Çin bloğunun farklı tutumları bu politikayı zayıflatıyor. Afganistan'da Taliban'la yürütülen müzakerelerde BM'nin sağladığı uluslararası meşruiyet ise ABD'nin çekilme senaryolarında kritik bir rol oynuyor. Çin, BM sistemindeki boşluğu doldurmak için aktif bir diplomasi yürütüyor; özellikle iklim ve kalkınma konularında küresel Güney ülkelerine yönelik yatırımlarını artırıyor.
Küresel ölçekte, ABD'nin BM'ye mesafeli duruşu çok taraflılığın geleceğini sorgulatıyor. Washington'ın çekilme siyasetinin sınırları, dünyanın en büyük ikinci ekonomisi olan Çin'in ve diğer yükselen güçlerin BM sistemi içinde daha fazla ses sahibi olmasına zemin hazırlıyor. Ancak Trump yönetiminin BM'den tamamen ayrılmaması, örgütün hâlâ uluslararası meşruiyetin ana kaynağı olduğu gerçeğini perçinliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, BM sisteminde aktif bir oyuncu olarak, ABD'nin seçici yaklaşımını yakından izliyor. Ankara, özellikle Suriye, Libya, Doğu Akdeniz ve göç konularında BM mekanizmalarını kullanarak ulusal çıkarlarını korumaya çalışıyor. ABD'nin BM'den çekilmemesi, Türkiye'nin bu platformlarda Washington'la potansiyel iş birliği alanlarını canlı tutuyor. Ancak Trump yönetiminin tek taraflı adımları, Türkiye gibi bölgesel güçlerin BM'ye alternatif arayışlarını hızlandırabilir. Örneğin, Doğu Akdeniz'deki hidrokarbon arama faaliyetlerinde Türkiye, BM hukuku çerçevesinde hareket ettiğini vurgularken, ABD'nin tutumu bu süreçte belirleyici oluyor. Sonuç olarak, BM sistemindeki dönüşüm, Türkiye'nin çok taraflı diplomasi stratejilerini yeniden şekillendirmesini gerektirebilir.
