ABD Başkanı Donald Trump, İran ile ilişkilerin 'çok iyi gittiğini' açıklarken, Tahran yönetimi uluslararası yaptırımlar nedeniyle dondurulan varlıklarının serbest bırakılması için anlaşma talep ediyor. İran heyetinin başkanı, yapılan görüşmelerde dondurulmuş varlıkların akıbetinin ele alındığını ve Tahran'ın bu varlıkların serbest bırakılmasını nihai bir anlaşmanın parçası olarak talep ettiğini duyurdu. Trump'ın bu iyimser açıklaması, iki ülke arasında uzun süredir devam eden gerilimin ardından müzakerelerin yeniden başladığı bir döneme denk geliyor.
Görüşmeler ve Arka Plan
İran ve ABD arasındaki dolaylı müzakereler, Umman'ın başkenti Maskat'ta gerçekleştirildi. Görüşmelere ABD adına Başkan Trump'ın Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff, İran adına ise Dışişleri Bakanı Abbas Erakçı başkanlık etti. Taraflar arasındaki görüşmelerin, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) yeniden canlandırılmasına yönelik olduğu bildiriliyor. ABD, 2018 yılında dönemin Başkanı Trump'ın anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulamaya başlamasının ardından İran'la doğrudan müzakerelerden kaçınmıştı. Ancak son dönemde artan bölgesel gerilimler ve İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırması, diplomatik çabaları yeniden gündeme taşıdı.
İran'ın talebinin merkezinde, yaptırımlar nedeniyle dondurulan ve yaklaşık 100 milyar doları bulduğu tahmin edilen varlıkların serbest bırakılması yer alıyor. Tahran, bu fonların geri verilmesini herhangi bir anlaşmanın ön koşulu olarak görüyor. ABD ise İran'ın nükleer programına ilişkin endişelerinin giderilmesini ve bölgedeki vekil güçlerin faaliyetlerinin durdurulmasını talep ediyor. Taraflar arasındaki bu temel farklılıklar, müzakerelerin kaderini belirleyecek gibi görünüyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-İran ilişkilerindeki bu olası yumuşama, Orta Doğu'da önemli yankılar uyandıracaktır. İki ülke arasında varılacak bir anlaşma, Körfez ülkeleri başta olmak üzere bölgedeki güvenlik dengelerini yeniden şekillendirebilir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, İran'ın nükleer programına ve bölgesel nüfuzuna karşı duydukları endişeyi sık sık dile getiriyor. Ayrıca İsrail, İran'ın nükleer silah elde etmesine karşı çıkarken, ABD ile koordinasyon içinde olduğunu ancak kendisini bağlayıcı olmadığını belirtiyor. Küresel ölçekte ise ABD-İran anlaşması, enerji piyasalarını etkileyebilir. İran'ın yaptırımların hafifletilmesiyle birlikte petrol ihracatını artırması, ham petrol fiyatlarında düşüşe yol açabilir. Ayrıca Çin ve Rusya gibi ülkelerin İran ile ilişkileri ve bölgedeki çıkarları da bu gelişmeden doğrudan etkilenecektir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile tarihsel ve ekonomik bağları olan bir komşu ülke olarak bu gelişmelerden doğrudan etkilenecektir. ABD-İran arasında varılacak bir anlaşma, Ankara'nın enerji ithalatı, komşusuyla ticareti ve bölgesel güvenlik politikaları açısından kritik önem taşıyor. Türkiye, İran'a uygulanan yaptırımlar nedeniyle enerji ve ticarette kısıtlamalar yaşarken, anlaşma sonrası bu alanlarda iş birliğinin artması beklenebilir. Ayrıca Türkiye, kuzey Irak, Suriye ve Kafkaslar başta olmak üzere bölgesel sorunlarda İran ile istişare mekanizmalarını güçlendirmek isteyebilir. Ancak ABD-İran anlaşmasının, özellikle İsrail ve Körfez ülkelerinin tepkileri nedeniyle bölgede yeni bir gerginlik dalgasına yol açmaması için dengeli bir şekilde yönetilmesi gerekiyor. Türkiye'nin bu süreçte hem ABD hem de İran ile diyaloğunu sürdürerek bölgesel istikrara katkı sağlaması bekleniyor.
