Soğuk Savaş’ın sona ermesinin ardından 1989’da yayımlanan “Tarihin Sonu?” makalesiyle dünya çapında ün kazanan Francis Fukuyama, otuz yılı aşkın süredir “naif bir zafer sarhoşu” olarak anılıyor. Oysa Fukuyama, şimdi bu algıyı düzeltmek istiyor. Ona göre, tezi hiçbir zaman liberal demokrasinin kaçınılmaz zaferi anlamına gelmedi; aksine, insanlığın ideolojik evriminde son durak olarak liberal demokrasinin alternatifsizliğini vurguluyordu. Ancak son yıllarda otoriter rejimlerin yükselişi, popülizmin tırmanışı ve demokrasilerin içeriden aşınması, Fukuyama’nın tezini yeniden tartışmaya açtı.
Tezin Kökenleri ve Yanlış Anlamalar
Fukuyama’nın 1992’de kitap haline getirdiği “Tarihin Sonu ve Son İnsan” adlı çalışması, Hegel ve Kojeve’in felsefesine dayanıyor. Fukuyama’ya göre tarih, insanlığın ideolojik arayışının bir süreciydi ve liberal demokrasi bu sürecin nihai aşamasıydı; çünkü insan doğasının temel arzularına – özgürlük ve eşitlik – en iyi cevap veren sistemdi. Ne var ki bu tez, sık sık “tarihin bittiği” ve artık hiçbir çatışma yaşanmayacağı şeklinde yorumlandı. Fukuyama, özellikle 11 Eylül saldırıları ve ardından gelen küresel terör dalgasıyla birlikte, tezinin bu şekilde çarpıtılmasından duyduğu rahatsızlığı dile getirdi. Ona göre tarih, çatışmaların sona ermesi değil, ideolojik evrimin sonuna gelinmesiydi; yoksa etnik milliyetçilik, dinî fundamentalizm ve otoriter kapitalizm gibi akımlar varlığını sürdürecekti.
Fukuyama, son röportajlarında ve yazılarında, tezinin ABD’nin Irak işgali gibi neo-muhafazakâr projelerle ilişkilendirilmesine de karşı çıkıyor. “Ben asla askerî müdahaleyle demokrasi ihraç edilebileceğini savunmadım” diyen Fukuyama, 2000’lerin başında neo-con ekibin teorik dayanaklarından biri olarak gösterilmesini haksız buluyor. Aslında Fukuyama, 2004’te yayımladığı “Devlet İnşası” kitabında, dış müdahalenin sınırlı koşullarda işe yarayabileceğini ancak kültürel ve kurumsal altyapının şart olduğunu belirtmişti.
Günümüzde Otoriterleşme ve Demokrasinin Gerilemesi
Fukuyama’nın tezi, bugün Çin, Rusya, Türkiye, Macaristan ve Hindistan gibi ülkelerde liberal demokrasinin gerilemesiyle yeniden sorgulanıyor. Freedom House’un 2023 raporuna göre, küresel ölçekte demokrasi üst üste 17. yıl geriledi. Otoriter rejimler, ekonomik büyüme ve teknolojik kontrolle meşruiyet sağlarken, Batılı demokrasiler kutuplaşma, gelir eşitsizliği ve kurumsal güvensizlikle boğuşuyor. Fukuyama, bu tabloyu “demokrasinin sonu değil, sınavı” olarak niteliyor. Ona göre liberal demokrasi hâlâ en iyi sistem; ancak kendini yenilemezse, otoriter kapitalizm modeli cazip bir alternatif olarak kalıcılaşabilir.
Fukuyama’nın son kitabı “Kimlik: Onur Talebi ve Siyaset” (2018) ve “Liberalizm ve Hoşnutsuzlukları” (2022), bu tartışmayı derinleştiriyor. Fukuyama, sol ve sağ popülizmin kimlik siyasetini istismar ettiğini, bunun da demokratik kurumlara olan güveni sarstığını savunuyor. Ona göre çözüm, evrensel insan onuruna dayalı, kapsayıcı bir liberalizm ve etkili bir devlet kapasitesi inşa etmekten geçiyor. Ancak bu, kısa vadede kolay görünmüyor.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
Fukuyama’nın tezinin yeniden gündeme gelmesi, küresel düzenin geleceğine dair belirsizliklerin arttığı bir döneme denk geliyor. ABD-Çin rekabeti, Rusya’nın Ukrayna işgali, Orta Doğu’daki istikrarsızlık ve Afrika’daki darbeler, liberal uluslararası düzenin çok kutuplu bir yapıya evrildiğini gösteriyor. Fukuyama, bu ortamda Batı’nın kendi içindeki demokratik direnci güçlendirmesi gerektiğini, aksi halde otoriter blokun küresel etkisini artıracağını söylüyor. Özellikle Çin’in “alternatif model” iddiası, gelişmekte olan ülkelerde yankı buluyor. Fukuyama, Çin’in ekonomik başarısının otoriter yönetimle ilişkilendirilmesini ise yanıltıcı buluyor; zira Çin’in kendi içinde ciddi yapısal sorunları olduğunu ve uzun vadede sürdürülebilir olmadığını savunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Fukuyama’nın tezinde özel bir yere sahip. 2000’lerin başında AB reformları ve demokratikleşme adımlarıyla liberal demokrasiye yaklaşan Türkiye, son yıllarda otoriterleşme eleştirileriyle anılıyor. Fukuyama’nın “Tarihin Sonu” tezi, Türkiye’de de sıkça tartışıldı: 2000’lerde AB süreci “tarihin sonu”na yaklaşma olarak yorumlanırken, 2010’lardan itibaren geriye gidiş, tezin geçerliliğini sorgulattı. Türkiye’nin stratejik konumu, Batı ile ilişkileri ve bölgesel rolü, bu tartışmayı daha da önemli kılıyor. Eğer liberal demokrasi küresel ölçekte geriliyorsa, Türkiye’nin de bu dalgadan etkilenmesi kaçınılmaz. Ancak Fukuyama’nın da vurguladığı gibi, demokrasi doğrusal bir çizgi izlemiyor; inişler ve çıkışlar mümkün. Türkiye için kritik soru, bu dalgalanmayı nasıl yöneteceği ve hangi değerleri merkeze alacağıdır.
