Afganistan'da Taliban yönetimi, iktidara gelişinin beşinci yılında başkent Kabil'de büyük bir Loya Jirga (Büyük Şura) topladı. Üst düzey Taliban liderleri, yabancı temsilciler ve binlerce sıradan vatandaşın katıldığı toplantıda, ülkenin Amerikan güçlerinden kurtuluşu olarak nitelendirilen süreç kutlandı. Ancak Birleşmiş Milletler (BM) Afganistan Özel Temsilcisi, insan hakları alanında yaşanan ciddi krize dikkat çekerek uluslararası topluma çağrıda bulundu.
Taliban'ın Beş Yıllık Yönetimi ve Loya Jirga
Taliban, 15 Ağustos 2021'de Kabil'i ele geçirerek Afganistan'da yeniden iktidara gelmişti. Yönetim, bu yıl dönümünde geleneksel Loya Jirga'yı düzenleyerek hem iç desteklerini pekiştirmeyi hem de uluslararası topluma varlıklarını meşrulaştırma sinyali vermeyi amaçlıyor. Toplantıya Afganistan'ın çeşitli bölgelerinden gelen aşiret liderleri, din adamları ve toplum temsilcileri katıldı.
Loya Jirga'nın açılış konuşmasını yapan Taliban lideri ve Başbakan Vekili Molla Hasan Ahund, "Ülkemiz bugün tam bağımsızlığını kazanmıştır. Bu zafer, Afgan halkının fedakarlıklarının bir sonucudur" dedi. Ahund, yabancı güçlerin çekilmesinin ardından ülkenin yeniden imarı için çaba gösterdiklerini ve bu süreçte uluslararası yardımların önemine vurgu yaptı. Ancak konuşmasında insan hakları konusuna değinmedi.
Toplantının dikkat çeken konukları arasında bazı yabancı diplomatlar ve uluslararası kuruluş temsilcileri de yer aldı. Özellikle Çin ve Rusya gibi ülkelerin temsilcilerinin katılımı, Taliban'ın dış ilişkilerde yeni ittifaklar arayışında olduğunu gösteriyor. Ancak Batılı ülkelerin büyük ölçüde toplantıyı boykot etmesi, Taliban'ın uluslararası alanda hala meşruiyet sorunu yaşadığını ortaya koyuyor.
BM Uyarısı: İnsan Hakları Krizi Derinleşiyor
Loya Jirga'nın gölgesinde, BM Afganistan Özel Temsilcisi Rosa Otunbayeva, ciddi bir uyarı yaptı. Otunbayeva, yayımladığı raporda, Taliban yönetiminin kadın hakları, ifade özgürlüğü ve azınlık hakları konusunda ciddi kısıtlamalar getirdiğini ve bu durumun endişe verici boyutlara ulaştığını belirtti. Özellikle kız çocuklarının ortaöğretim ve üniversite eğitiminden men edilmesi, kadınların kamu hizmetlerinden ve iş hayatından dışlanması gibi politikaların ülkenin geleceğini tehdit ettiğini vurguladı.
BM raporuna göre, kızların okula gitmemesi, son beş yılda okuma yazma oranının düşmesine ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin artmasına neden oldu. Ayrıca, kadınların kamu alanından tamamen silinmesi, ülkenin insani kalkınma endekslerinde ciddi gerilemelere yol açtı. Otunbayeva, "Taliban'ın politikaları sadece kadınları değil, tüm Afgan toplumunu etkiliyor. Bu durum, sürdürülebilir barış ve istikrarın önündeki en büyük engel" ifadelerini kullandı.
Afganistan'da insan hakları ihlalleri sadece kadınlarla sınırlı değil. Gazeteciler, sivil toplum aktivistleri ve siyasi muhalifler de sürekli olarak gözaltı ve tacize maruz kalıyor. Taliban'ın adalet sistemi, uluslararası standartlardan uzak bir şekilde uygulanıyor; kamuya açık infazlar ve kırbaç cezaları sıkça rapor ediliyor. Bu durum, BM ve diğer uluslararası kuruluşların Afganistan'daki çalışmalarını da sınırlandırıyor.
Bölgesel ve Küresel Etkiler
Taliban'ın beş yıllık yönetimi, sadece Afganistan'la sınırlı kalmadı; bölgesel ve küresel düzeyde önemli yansımaları oldu. Afganistan'ın jeostratejik konumu, ülkeyi büyük güçlerin rekabet alanı haline getiriyor. Çin, Pakistan ve Rusya ile yakın ilişkiler geliştiren Taliban, bu ülkelerin ekonomik ve güvenlik desteğini almaya çalışıyor. Özellikle Çin, Afganistan'ın zengin maden yataklarıyla ilgileniyor ve çeşitli altyapı projelerinde işbirliği arayışında.
Ancak Batılı ülkelerin Taliban'ı tanımama ve yaptırımları sürdürme politikası, ülkenin uluslararası finansal sistemle bağını kopartmış durumda. Taliban yönetimi, ülkenin dondurulmuş merkez bankası varlıkları ve yardım kesintileri nedeniyle ekonomik krizle karşı karşıya. İnsani yardımların bile kısıtlı şekilde iletilmesi, milyonlarca Afganın yoksulluk ve açlıkla mücadele etmesine neden oluyor.
BM'nin "insan hakları krizi" uyarısı, özellikle Batılı ülkelerin Taliban'a yönelik tutumunu sertleştirebilir.Öte yandan, Taliban'ın kendi içindeki ayrılıklar ve toplumsal direniş, yönetimin sürdürülebilirliği konusunda soru işaretleri yaratıyor. Uzmanlar, Taliban'ın katı ideolojik politikalarından vazgeçmeden uluslararası meşruiyet elde etmesinin zor olduğunu belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Afganistan'daki gelişmeler, Türkiye'nin bölgesel güvenlik ve dış politika hesapları açısından kritik önem taşıyor. Türkiye, Taliban yönetimiyle diplomatik ilişkilerini sürdüren ender ülkelerden biri; Ankara'nın bu tutumu, hem Afganistan'daki yatırımlarını koruma hem de bölgesel istikrara katkı sağlama amacı taşıyor. Ancak BM'nin insan hakları uyarıları, Türkiye'nin Taliban'la ilişkilerinde uluslararası insani değerleri gözetme konusunda zorlayabilir. Ayrıca, Afganistan'dan olası göç dalgaları ve güvenlik riskleri, Türkiye'nin sınır güvenliği ve mülteci politikaları üzerinde etkili olabilecek faktörler arasında. Türkiye'nin, bölgedeki dengeleri gözeterek hem Taliban'la diyaloğunu sürdürmesi hem de insan hakları ihlallerine karşı net bir duruş sergilemesi, hem ulusal çıkarları hem de uluslararası itibarı açısından önemli.
