İran yönetiminden üst düzey bir yetkili, yaptırımlar nedeniyle yurtdışındaki bankalarda dondurulan yaklaşık 24 milyar dolarlık İran fonunun serbest bırakılacağını duyurdu. Bu açıklama, Tahran yönetiminin ABD ile yürüttüğü gayriresmi müzakerelerde önemli bir ilerleme kaydedildiğine işaret ediyor. Söz konusu fonların büyük bölümü, İran'ın petrol ve doğalgaz ihracatından elde ettiği gelirlerin döviz cinsinden tutulduğu Çin, Güney Kore, Irak ve Birleşik Arap Emirlikleri'ndeki hesaplarda bulunuyor. Yetkilinin verdiği bilgiye göre, fonların serbest bırakılması halinde İran, ekonomik krizle mücadelede elini güçlendirecek kritik bir kaynağa kavuşacak.
Gelişmenin arka planı: Nükleer müzakereler ve yaptırımlar
İran'ın dondurulan varlıkları, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) çerçevesinde belirli ölçüde serbest bırakılmış, ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilmesiyle yeniden bloke edilmişti. Biden yönetiminin işbaşına gelmesiyle birlikte Viyana'da yürütülen nükleer müzakerelerde bir dönem umut ışığı belirmiş olsa da, süreç ABD'nin İran Devrim Muhafızları'nı terör örgütleri listesinden çıkarmayı reddetmesi ve İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması nedeniyle tıkanmıştı. Son dönemde ABD'li ve İranlı diplomatların Katar ve Umman aracılığıyla yürüttüğü dolaylı görüşmelerde, özellikle insani ihtiyaçlar için kullanılmak üzere sınırlı miktarda fonun serbest bırakılması konusunda ilerleme kaydedildiği belirtiliyor.
Tahran yönetimi, serbest bırakılacak fonların öncelikle temel gıda, ilaç ve tıbbi ekipman ithalatında kullanılacağını açıkladı. İran'da son aylarda gıda fiyatlarında yaşanan yaklaşık yüzde 60'lık enflasyon ve ilaç sıkıntısı, halkın alım gücünü ciddi şekilde düşürmüş durumda. Özellikle yaz aylarında yaşanan su ve elektrik kesintileri, ekonomik krizin boyutlarını gözler önüne seriyor. Bu nedenle fonların serbest bırakılması, rejim için bir nefes alma fırsatı olarak değerlendiriliyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Yeni bir Ortadoğu denklemi mi?
İran fonlarının serbest bırakılması, sadece Tahran'ın ekonomik darboğazdan çıkışı açısından değil, aynı zamanda bölgesel dengeler açısından da kritik bir anlam taşıyor. Ekonomik rahatlamayla birlikte İran'ın Yemen'deki Husilere, Lübnan'daki Hizbullah'a ve Suriye'deki rejime verdiği askeri ve mali desteği artırabileceği yorumları yapılıyor. Öte yandan, ABD'nin bu adımının İran'ı nükleer müzakerelere geri döndürme stratejisinin bir parçası olduğu düşünülüyor. İsrail yönetimi ise fonların serbest bırakılmasına sert tepki göstererek, bunun İran'ın nükleer programını finanse etmesine yol açacağını savunuyor.
Birleşmiş Milletler Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (IAEA) son raporunda, İran'ın yüzde 60'a varan oranlarda uranyum zenginleştirdiğini ve bu oranın silah yapımına oldukça yakın olduğunu belirtmişti. Batılı istihbarat kaynakları, İran'ın birkaç hafta içinde nükleer bomba üretecek teknik kapasiteye sahip olduğunu öne sürüyor. Bu tablo karşısında ABD'nin İran'a ekonomik taviz vermesi, bazı analistler tarafından 'tehlikeli bir oyun' olarak nitelendirilirken, bazıları da bunun diplomasiye alan açmak için gerekli bir adım olduğunu belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran fonlarının serbest bırakılması, Türkiye için doğrudan ve dolaylı etkiler barındırıyor. Doğrudan etki, İran'ın ithalat kapasitesinin artmasıyla Türkiye'den yapılan ihracatın canlanması olabilir. Özellikle gıda, tekstil ve kimyasal ürünlerde Türk firmaları İran pazarında daha fazla pay kapabilir. Dolaylı etki ise bölgesel istikrara ilişkin: İran'ın ekonomik olarak rahatlaması, Suriye ve Irak'ta Ankara ile Tahran arasındaki gerginliklerin azalmasına katkı sağlayabilir. Ancak fonların bir kısmının PKK ve YPG'ye yakın gruplara aktarılması ihtimali, Türkiye'nin güvenlik endişelerini artırabilir. Ayrıca, Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle enerji fiyatlarının yükseldiği bir dönemde, İran'dan doğalgaz ithalatının artması Türkiye için alternatif bir kaynak oluşturabilir. Bu nedenle Ankara, gelişmeleri yakından takip ediyor ve İran ile enerji ve ticaret alanlarında yeni anlaşmalar için zemin yokluyor.
