Sudan, halihazırda iç savaşın pençesinde kıvranırken bir de Hürmüz Boğazı’ndaki tansiyon nedeniyle gübre sevkiyatının aksamasıyla gıda krizinin en derin noktasına sürükleniyor. Dünya Gıda Programı’nın (WFP) son raporuna göre, ülkede 18 milyondan fazla kişi akut açlıkla karşı karşıya. Çatışmalar ve deniz ticaretindeki darboğaz, buğday başta olmakla birlikte tarımsal üretimi durma noktasına getirdi. Uzmanlar, özellikle gübre teminindeki kesintinin hasat dönemini vurduğunu ve önümüzdeki aylarda kıtlığın daha da artacağını belirtiyor.
Gübre sevkiyatı neden durdu?
WFP verilerine göre, Sudan’da iç savaşın başladığı Nisan 2023’ten bu yana 8 milyondan fazla insan yerinden edildi. Tarım alanlarının büyük bölümü çatışmalar nedeniyle ekilemez hale gelirken, mevcut tarlalarda verim düşüklüğü yaşanıyor. Hürmüz Boğazı’nda artan gerilim, dünya gübre ticaretinin yüzde 20’sini oluşturan Körfez ülkelerinden yapılan sevkiyatı yavaşlattı. Sudan’ın ihtiyaç duyduğu azotlu gübrelerin büyük kısmı İran ve Suudi Arabistan’dan geliyor; gemilerin gecikmesi ya da alternatif rotaları tercih etmesi maliyetleri yüzde 40 artırdı.
Ordunun Hartum ve çevresinde denetimi kaybetmesi, gübre ve tohum gibi temel girdilerin iç kesimlere ulaşmasını da engelliyor. Tarım Bakanlığı verileri, bu yılki buğday rekoltesinin geçen yıla oranla yüzde 30 azaldığını gösteriyor. Kıtlık bölgesel güvenlik riskine dönüşürken, WFP ülke genelinde beslenme merkezlerinin yüzde 40’ının personel ve malzeme yetersizliği nedeniyle kapalı olduğunu duyurdu.
Bölgesel ve küresel boyut
Sudan krizi, sadece ülke sınırları içinde kalmıyor. Komşu Çad, Güney Sudan ve Etiyopya’ya doğru büyüyen mülteci akını, bölgedeki kırılgan dengeleri daha da bozuyor. Hürmüz Boğazı’ndaki gerilim ise küresel gıda tedarik zincirinde domino etkisi yaratıyor. Rusya’nın Ukrayna tahıl anlaşmasından çekilmesi, Hindistan’ın pirinç ihracatına kısıtlama getirmesi derken Sudan gibi ithalata bağımlı ülkeler üçlü krizle boğuşuyor. WFP, acil yardım fonu ihtiyacını 2 milyar dolar olarak açıklarken, Birleşmiş Milletler’in çağrısına yanıt yetersiz.
Analistlere göre, Sudan’daki çatışan taraflar –ordu ve Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF)– gıdayı bir savaş silahı olarak kullanıyor. Yardım konvoylarına yapılan saldırılar, kıtlığın kasıtlı olarak derinleştirildiğini gösteriyor. Öte yandan Hürmüz krizinin uzaması halinde, Doğu Afrika’da Somali ve Etiyopya gibi diğer kırılgan ülkeler de benzer sorunlarla karşılaşabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Sudan krizi, Türkiye’nin Doğu Afrika’daki diplomatik ve ekonomik çıkarlarını doğrudan etkiliyor. Türkiye, son yıllarda Sudan’la savunma ve ticaret alanında iş birliğini artırmış, Hartum Limanı’nın işletilmesi gibi stratejik adımlar atmıştı. Krizin derinleşmesi, Türk gıda ve inşaat firmalarının Sudan’daki yatırımlarını riske atıyor. Ayrıca, Kızıldeniz ve Aden Körfezi’ndeki deniz güvenliği, Türkiye’nin Somali’deki uzun vadeli varlığı açısından kritik. Hürmüz’deki tansiyon, Türkiye’nin enerji ve gıda tedarik rotalarında alternatif arayışlarını hızlandırabilir. Ankara, bir yandan Sudan’da ateşkes çabalarını desteklerken, diğer yandan bölgedeki insani krizin yayılmasını engellemek için uluslararası fonlama mekanizmalarına katkıda bulunmalı.
