Büyük güçler arasındaki rekabet, yeni bir aşamaya geçti: rakipleri uluslararası sistemden dışlama stratejisi. Rusya'nın Ukrayna'yı işgali, ABD'nin Çin'e yönelik çip ambargoları ve Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi ile nüfuz alanını genişletme çabaları, bu dönemin en belirgin örnekleri. Üç büyük güç de karşı tarafın küresel ekonomik ve güvenlik mimarisine entegrasyonunu engellemeye çalışıyor.
Stratejik Dışlamanın Arka Planı
Soğuk Savaş sonrası dönemde hakim olan liberal uluslararası düzen, büyük güçler arasında karşılıklı bağımlılık ve işbirliği varsayımına dayanıyordu. Ancak 2008 küresel finans krizi, Kırım'ın ilhakı (2014) ve pandemi sonrası tedarik zinciri krizleri, bu varsayımın çöküşünü hızlandırdı. ABD, Çin'in teknolojik yükselişini durdurmak için ihracat kontrolleri, yatırım kısıtlamaları ve ittifak baskısı gibi araçları devreye aldı. Özellikle ileri yarı iletken çipler, yapay zeka ve kuantum hesaplama gibi kritik teknolojilerde ABD, müttefiklerini de aynı önlemleri almaya zorluyor. Hollanda ve Japonya gibi ülkeler, çip üretim ekipmanları ihracatını kısıtlayarak bu baskıya boyun eğdi.
Rusya ise Ukrayna'yı işgal ederek, Kiev'in Batı ile siyasi ve ekonomik entegrasyonunu engellemeyi amaçladı. Moskova, NATO'nun doğuya genişlemesini ve AB'nin Doğu Ortaklık politikasını kendine yönelik bir tehdit olarak görüyor. Bu nedenle Ukrayna'nın Batı kurumlarına yakınlaşmasını "kırmızı çizgi" olarak tanımladı ve askeri müdahaleyi seçti. Rusya, aynı zamanda enerji ihracatını silah olarak kullanarak Avrupa'yı bölmeye çalışıyor.
Çin ise Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) aracılığıyla Asya, Afrika ve Avrupa'da altyapı yatırımları yaparak ekonomik bağımlılık yaratıyor. Aynı zamanda Asya Altyapı Yatırım Bankası (AIIB) ve Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) gibi alternatif kurumlarla Batı merkezli düzene meydan okuyor. Çin, teknoloji alanında kendi kendine yeterliliği hedefleyerek ABD'nin kısıtlamalarına karşı koymaya çalışıyor.
Küresel ve Bölgesel Yansımalar
Stratejik dışlama, küresel ekonomiyi parçalıyor. Ticaret ve yatırım akışları, jeopolitik bloklara göre yeniden şekilleniyor. ABD ve Çin arasındaki teknoloji savaşı, küresel yarı iletken tedarik zincirini alt üst etti. Birçok ülke, bir yandan ABD'nin güvenlik şemsiyesi altında kalırken diğer yandan Çin ile ekonomik ilişkilerini sürdürmeye çalışıyor. Bu durum, "denge politikası" izleyen orta büyüklükteki güçler için zorlu bir denklem oluşturuyor.
Rusya'nın Ukrayna işgali, Avrupa'da güvenlik mimarisini kökten değiştirdi. NATO genişlerken, AB savunma ve enerji alanında daha bağımsız hareket etme arayışında. Almanya, savunma harcamalarını artırdı ve Rus enerjisine bağımlılığını azalttı. Ancak bu süreç, Avrupa ekonomisinde durgunluk ve enerji fiyatlarında dalgalanma yarattı.
Çin'in BRI projeleri, borç tuzağı endişelerini artırıyor. Sri Lanka, Pakistan ve Zambiya gibi ülkelerde Çin kredileriyle finanse edilen projeler, bu ülkelerin borç yükünü ağırlaştırdı. Batılı ülkeler, Çin'in bu yatırımlarını "borç diplomasisi" olarak eleştiriyor. Buna karşılık Çin, altyapı yatırımlarının kalkınmaya katkı sağladığını savunuyor.
Stratejik dışlama, uluslararası kurumları da zayıflatıyor. BM Güvenlik Konseyi'nde veto krizleri, DTÖ'de ticaret anlaşmazlıkları ve G20'de koordinasyon eksikliği, çok taraflılığın erozyonunu gösteriyor. Büyük güçler, uluslararası hukuku ve kurumları kendi çıkarları doğrultusunda araçsallaştırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, stratejik dışlama çağında hassas bir denge politikası izliyor. NATO üyesi olarak Batı ile güvenlik işbirliğini sürdürürken, Rusya ile enerji ve savunma alanında yakın ilişkiler kuruyor. Çin ile ticaret hacmi artıyor; Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Orta Koridor projesiyle İpek Yolu'nun merkezinde yer almak istiyor. Ancak ABD'nin çip ambargoları ve Rusya'ya yönelik yaptırımlar, Türkiye'nin ekonomik ve teknolojik bağımlılıklarını yönetmesini zorlaştırıyor. Türkiye, savunma sanayisinde millileşme hamleleriyle dışa bağımlılığı azaltmaya çalışıyor. Önümüzdeki dönemde Ankara'nın, bloklar arası rekabette tarafsız kalma ve çok yönlü diplomasi stratejisini ne ölçüde sürdürebileceği kritik olacak.
